SAN SALVADOR, EL SALVADOR - NGÀY 16 THÁNG 3: Hơn 250 nghi phạm là thành viên băng đảng đã đến El Salvador bằng máy bay, bao gồm 238 thành viên băng đảng Tren de Aragua của Venezuela và 23 thành viên băng đảng MS-13, những người đã bị Hoa Kỳ trục xuất về El Salvador tại San Salvador, El Salvador vào ngày 16 tháng 3 năm 2025. Tổng thống El Salvador Nayib Bukele đã xác nhận rằng họ sẽ bị đưa đến nhà tù lớn khét tiếng của đất nước tại nhà tù CECOP. Các lực lượng của San Salvador đã thực hiện các biện pháp an ninh nghiêm ngặt. (Ảnh của El Salvador Presidency/ Tài liệu phát tay/Anadolu qua Getty Images).
Nếu một di dân nhập cư có thể bị trục xuất mà không cần thủ tục tòa án hợp pháp, chỉ cần bị gán mác băng đảng là xong, thì có gì bảo đảm rằng điều đó sẽ không xảy ra với công dân Mỹ?
Câu hỏi tưởng chừng như không tưởng này lại đang làm dấy lên làn sóng tranh luận trong giới luật gia, sau khi Trump úp mở ý tưởng trục xuất những công dân Mỹ bị kết án tội bạo lực sang El Salvador.
Phát biểu trước báo chí truyền thông khi tiếp đón Tổng thống El Salvador Nayib Bukele tại Tòa Bạch Ốc, Trump cho biết: “Chúng ta cũng có những tên tội phạm ‘cây nhà lá vườn’, chúng đẩy người ta xuống đường tàu, âm thầm tấn công các cụ già bằng gậy bóng chày; chúng là những kẻ vô cùng hung bạo. Tôi muốn gộp cả đám này vào danh sách trục xuất.”
Trump không giải thích rõ làm cách nào chính quyền của mình sẽ trục xuất những người mà ông gọi là tội phạm “cây nhà lá vườn,” cũng không nói rõ liệu ông đang nói là tất cả công dân hay chỉ những công dân nhập tịch. Tuy vậy, ông cho biết Bộ trưởng Tư pháp Pam Bondi đang xem xét tính hợp pháp của ý tưởng này.
Nếu được thực hiện, đây sẽ là bước leo thang chưa từng có trong chính sách nhập cư và hình sự vốn đã cứng rắn của chính quyền Trump. Các học giả hiến pháp nhấn mạnh rằng, thậm chí chỉ cần nhắc đến việc trục xuất công dân Mỹ thôi cũng đã là vi phạm một nguyên tắc pháp lý nền tảng – một giới hạn pháp lý được xem là bất khả xâm phạm suốt nhiều thế hệ.
Amanda Frost, chuyên gia luật di trú tại Đại học Virginia, cho biết: “Xét theo Hiến pháp thì điều đó rất có vấn đề, nếu không muốn nói là bất hợp pháp. Quyền cơ bản của công dân là được sống trên đất nước của mình.”
Có vẻ như phát biểu của Trump dựa trên một thỏa thuận giữa Hoa Kỳ và El Salvador hồi đầu năm nay. Theo đó, Washington đã chuyển hơn 200 người Venezuela, phần lớn là người xin tị nạn hoặc có tiền án tiền sự, từ các trại giam ở Mỹ sang Trung Tâm Giam Giữ Khủng Bố (Terrorism Confinement Center) ở El Salvador. Khu nhà tù này từng bị các tổ chức nhân quyền quốc tế lên án vì nơi giam giữ tệ hại và đối xử với tù nhân tàn nhẫn, thiếu nhân đạo.
Là một nhà lãnh đạo theo đường lối dân túy và qua lại thân thiết với Trump, Bukele đã tỏ ra hưởng ứng đề nghị nhận tù nhân nước ngoài để đổi lấy nguồn kinh phí hỗ trợ. Ông gọi đây là cơ hội để “chuyển một phần gánh nặng của hệ thống nhà tù Mỹ” sang El Salvador. Khu nhà tù nơi tiếp nhận các nghi phạm băng đảng dưới sự giám sát đặc biệt nghiêm ngặt đã trở thành biểu tượng quyền lực của chính quyền Bukele, và cũng là tâm điểm chỉ trích của các tổ chức nhân quyền quốc tế.
Khi được hỏi về chuyện đưa công dân Mỹ phạm tội bạo lực sang các nhà tù ở El Salvador, Trump cho biết: “Chúng tôi đang nghiên cứu các quy định pháp lý hiện hành. Nếu pháp luật cho phép thì quá tốt. Tôi muốn nhấn mạnh rằng đó là những phần tử cực kỳ nguy hiểm, không thua gì đám vượt biên bất hợp pháp đang tràn vào nước ta.” Ông còn không ngần ngại khoe là đã kêu Bukele xây mới thêm “năm nhà tù nữa” để có đủ chỗ giam giữ các công dân Hoa Kỳ.
Các chuyên gia pháp lý cảnh báo rằng những phát ngôn như vậy của Trump có thể khiến người ta coi việc tước quyền công dân Mỹ bằng sắc lệnh hành pháp là chuyện bình thường. Điều này gần như không có chỗ đứng trong hệ thống pháp luật hiện nay và có thể tạo ra tiền lệ vô vùng nguy hiểm cho nền pháp trị của Hoa Kỳ.
Từ góc độ tư pháp, việc cưỡng ép công dân Hoa Kỳ phải thụ án trong các nhà tù ở El Salvador – nơi tồi tệ đến mức bị ví như địa ngục – có thể bị xem là hình phạt tàn khốc và bất thường vi phạm chuẩn mực đạo đức và pháp luật. Các tổ chức nhân quyền báo động rằng từ đầu năm 2022, khi Bukele phát động chiến dịch đàn áp băng đảng, đã có khoảng 350 người chết trong các trại giam. Nhiều nhà quan sát cũng chỉ ra rằng tù nhân ở đây thường bị giam giữ không cần lý do, ốm đau bịnh tật tự chịu, và phải sống chen chúc, thiếu thốn, khắc nghiệt.
Thậm chí, nếu người đó vẫn giữ quốc tịch Mỹ, dù là sinh ra ở Mỹ hay nhập tịch, thì việc trục xuất họ là điều hoàn toàn bị cấm theo luật hiện hành. Việc ép buộc chuyển công dân Mỹ sang nhà tù nước ngoài, đặc biệt là ở El Salvador, nơi các tổ chức nhân quyền báo cáo hơn 350 người chết trong các nhà tù kể từ năm 2022, có thể bị xem là vi phạm Tu Chính Án Thứ Tám của Hiến Pháp Hoa Kỳ (cấm các hình phạt tàn ác và bất thường).
Stephen Yale-Loehr, một chuyên gia luật di trú và cựu giáo sư Trường Luật Cornell, cho rằng đề nghị này là một chiêu trò gieo rắc sự hỗn loạn và sợ hãi, ngay cả khi chính quyền biết rõ là không hợp pháp. Ông cũng cảnh báo rằng việc cưỡng ép chuyển giao công dân Hoa Kỳ cho chính quyền nước ngoài có thể vi phạm Tu Chính Án Thứ Tám, cấm mọi hình thức trừng phạt tàn nhẫn hoặc phi lý.
Yale-Loehr giải thích: “Người Mỹ phạm tội thì bị phạt tù tại các nhà tù tiểu bang hoặc liên bang, thụ án xong rồi thì được thả ra. Chứ chẳng có lý nào mà đi trục xuất họ.”
Theo giới chuyên gia pháp lý cho biết, không có điều khoản nào trong Hiến Pháp hay luật liên bang cho phép trục xuất công dân sinh ra tại Hoa Kỳ, bất kể lý do là gì. Luật liên bang có cho phép tước quốc tịch, nhưng quy trình này chỉ có thể áp dụng trong những trường hợp đặc biệt, thường liên quan đến gian lận lúc nhập tịch. Còn khi người ta làm chuyện phạm pháp, dù tội có nặng đến đâu, cũng không thể là cái cớ để tước quốc tịch của họ.
Frost nhắc đến một phán quyết quan trọng của TCPV vào năm 1967 trong vụ Afroyim v. Rusk, tòa khẳng định rằng chính phủ không thể tước quyền công dân của một người nếu người đó không tự nguyện từ bỏ quốc tịch của mình. Phán quyết này được đưa ra sau những nỗ lực của chính phủ thời Chiến Tranh Lạnh nhằm trục xuất những người Mỹ tham gia vào một số hoạt động chính trị như bầu cử ở nước ngoài hoặc gia nhập ĐCS.
Trong trường hợp Trump cố tình tước quyền công dân của những người đã nhập tịch hợp pháp, hành động đó gần như chắc chắn sẽ bị xem là vi hiến. Hơn nữa, việc trục xuất một cá nhân vẫn còn mang quốc tịch Hoa Kỳ, dù là theo diện sinh ra ở Mỹ hay nhập tịch, hoàn toàn đi ngược với quy định pháp luật hiện hành.
Frost nói: “Công dân Mỹ có thể bị bắt giam, thậm chí bị tòa án phán tử hình. Nhưng không ai có quyền trục xuất họ ra khỏi đất nước này. Đó là cội rễ sâu xa nhất của quyền công dân.”
Dù chưa có bất kỳ văn bản pháp lý nào từ chính quyền Trump để giải thích cụ thể cách thực hiện những vụ trục xuất như vậy, các nhà hoạt động nhân quyền cho rằng ngay cả việc nêu lên ý tưởng này thôi cũng đủ khiến dư luận hoang mang, đặc biệt là trong các cộng đồng di dân nhập cư và người nhập tịch. Họ sẽ sống trong sợ hãi, lo lắng mình có thể trở thành mục tiêu tiếp theo.
Yale-Loehr cho hay: “Tôi nghĩ mọi người cần phải cảnh giác. Người ta từng nghĩ ‘Tôi là công dân Mỹ, tôi an toàn’. Nhưng với đề nghị này, không ai được an toàn cả.”
Tại Quốc Hội, ý tưởng của Trump đã bị các nghị sĩ Dân Chủ không tiếc lời chửi mắng. DB Jamie Raskin, thành viên cấp cao của Ủy Ban Tư Pháp Hạ Viện, bực bội cho biết: “Donald Trump cũng từng bị tòa kết án đó, có ai tính chuyện tống cổ ổng ra khỏi Hoa Kỳ không?” Ông nói thêm: “Có hàng triệu người từng vướng vào vòng lao lý. Mang tiền án, tiền sự không có nghĩa là mất hết phẩm giá, mất luôn nhân quyền. Và lẽ ra Trump phải hiểu rõ chuyện đó hơn ai hết.”
Kể từ khi quay lại Tòa Bạch Ốc, Trump đã bật đèn xanh cho một loạt các biện pháp nhằm mở rộng phạm vi kiểm soát, không chỉ đối với di dân mà còn bao gồm cả những công dân nhập tịch, thường trú nhân, người có visa hợp pháp, và thậm chí là cả công dân Mỹ nếu bị nghi ngờ có phát ngôn hay hành vi bị xem là đe dọa đến an ninh quốc gia.
Trong thời gian này, các viên chức liên bang đã bắt giữ người biểu tình ủng hộ Palestine, giam một số thường trú nhân vì bị nghi “rải truyền đơn cho Hamas,” và ngăn không cho một số khoa học gia nước ngoài nhập cảnh chỉ vì họ đưa ra các ý kiến phê phán đối với chính sách của chính quyền Trump.
Có trường hợp, một khoa học gia người Pháp bị cấm nhập cảnh sau khi các viên chức rà soát tin nhắn riêng tư của ông và phát hiện nội dung chỉ trích chương trình khoa học của Trump.
Trong một vụ khác, bác sĩ Rasha Alawieh, chuyên gia về thận và là giáo sư tại Đại học Brown, đã bị trục xuất khỏi Hoa Kỳ dù đang có visa hợp pháp và có lệnh của tòa án liên bang ngăn chặn việc trục xuất. Các viên chức liên bang dùng một số bài đăng trên mạng xã hội và việc Alawieh tham dự một tang lễ làm bằng chứng cho nghi vấn bà có liên quan tới tổ chức Hezbollah.
Chính quyền khẳng định những biện pháp vừa qua là một phần trong chiến lược đảm bảo an ninh quốc gia. Phát ngôn viên Bộ Nội An Tricia McLaughlin cho biết: “Bất kỳ ai vi phạm luật pháp đều sẽ bị truy xét, bắt giữ và trục xuất theo quy định.”
Tuy nhiên, giới học giả cảnh báo rằng chuỗi hành động của Trump là một bước đi có tính toán, cho thấy một chiến lược sâu xa nhằm tái định nghĩa khái niệm “ai là người Mỹ” (và ai không phải). Cả Frost và Yale-Loehr đều cho rằng, khi xét tổng thể các phát ngôn của Trump, sẽ thấy lộ ra ý định của ông ta: biến quốc tịch thành một đặc quyền có thể tước bỏ đối với những ai bị xem là “không xứng đáng.”
Yale-Loehr giải thích: “Ban đầu, Trump ra sắc lệnh nhằm giới hạn quyền có quốc tịch khi sinh ra tại Hoa Kỳ. Giờ nếu tiếp tục trục xuất cả công dân Mỹ ra nước ngoài, thì đó cũng là một cách gián tiếp tước quyền công dân, dù họ vẫn còn mang quốc tịch Mỹ trên giấy tờ.”
DB Raskin cho rằng những hành động của Trump phơi bày tham vọng quyền lực kiểu độc tài của ông ta: từng bước mở rộng ranh giới quyền lực của tổng thống, bằng cách thử vượt qua các chuẩn mực pháp lý.
Raskin ngao ngán nói: “Nhắm mắt cũng biết rõ chuyện gì đang xảy ra. Trước tiên ông ta chà đạp quyền của người không giấy tờ, rồi đến người có giấy tờ, và cuối cùng là chính công dân Hoa Kỳ. Đây là một quá trình bào mòn từng lớp các nguyên tắc hiến pháp, và Trump đang lần mò ranh giới của quyền lực để xem ông ta có thể đi bao xa rồi mới bị chận lại.”
Nguyên Hòa biên dịch
Nguồn: “Can a U.S. Citizen Be Deported? Trump’s Comments Raise Legal Alarms” được đăng trên trang TheConversation.com.
Gửi ý kiến của bạn
