Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm dấy lên nhiều lo ngại về sự xuất hiện của siêu trí tuệ nhân tạo (ASI), có thể thay đổi lịch sử nhân loại chỉ trong vài thập niên tới. Các chuyên gia cảnh báo rằng ASI vừa có thể mở ra thời đại vàng của những bước tiến vượt bậc, vừa tiềm ẩn nguy cơ xóa sổ loài người nếu mất kiểm soát. (Nguồn: Ảnh do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo với sự hỗ trợ của ChatGPT từ OpenAI)
Sự phát triển vượt bậc của trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence, AI) trong thời gian gần đây khiến nhiều người không khỏi thắc mắc: đâu là giới hạn cuối cùng của công nghệ này? Một ý tưởng từng chỉ xuất hiện trong các bộ phim hay truyện khoa học viễn tưởng – Siêu trí tuệ nhân tạo (Artificial Superintelligence, ASI) – giờ đây lại được các chuyên gia đem ra bàn bạc một cách rất nghiêm túc.
Quan niệm rằng máy móc có thể một ngày nào đó đạt đến hoặc vượt qua trí thông minh của con người đã xuất hiện từ lâu. Nhưng trong những thập niên gần đây, AI đã tiến bộ thần tốc, đặc biệt kể từ khi những mô hình ngôn ngữ lớn (large language models, LLMs) như sản phẩm của OpenAI, Google và Anthropic lần lượt ra đời, khiến câu chuyện này trở nên thực tế hơn bao giờ hết.
Liệu ASI có khả thi không và khi nào nó sẽ xuất hiện? Đây là câu hỏi gây ra nhiều tranh cãi trong giới chuyên gia. Một số người tin rằng những cỗ máy với năng lực siêu việt như vậy sẽ sớm ra đời. Điều chắc chắn là: nếu ASI xuất hiện, nhân loại sẽ bước sang một kỷ nguyên mới.
Tim Rocktäschel, Giáo sư chuyên ngành AI tại University College London và là khoa học gia tại Google DeepMind, cho biết trong buổi phỏng vấn với Live Science: “Tôi tin rằng chúng ta sẽ bước vào một thời đại hoàn toàn mới với những khám phá khoa học tự động, tốc độ tăng trưởng kinh tế vượt bậc, con người sống thọ hơn, và cả những phương thức giải trí hoàn toàn mới.” Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng: “Giống như bất kỳ công nghệ quan trọng nào từng xuất hiện trong lịch sử, ASI cũng tiềm ẩn những hiểm họa khôn lường.”
Siêu trí tuệ nhân tạo là gì?
Từ trước đến nay, nghiên cứu về trí tuệ nhân tạo chủ yếu tập trung vào việc bắt chước những khả năng đặc biệt của con người và các sinh vật khác, như nhận biết và phân tích hình ảnh, hiểu và sử dụng ngôn ngữ hoặc tìm phương hướng, đường đi. Theo Rocktäschel, trong một số lĩnh vực như chơi cờ vây và cờ vua, AI đã giỏi hơn con người.
Nhưng tham vọng lớn lao của ngành AI không chỉ dừng lại ở đó. Từ lâu, mục tiêu cao nhất vẫn là tạo ra trí thông minh tổng hợp, sao cho các khả năng được phối hợp nhịp nhàng, giống như cách trí não động vật và con người hoạt động. Khái niệm này từng được gọi là “AI mạnh” (strong AI) hoặc “AI tổng quát” (universal AI), và ngày nay thường được gọi là Trí tuệ nhân tạo tổng quát (Artificial General Intelligence, AGI).
Rocktäschel cho biết: “Trong nhiều năm, AGI giống như sao Bắc Đẩu xa xôi dẫn đường cho nghiên cứu AI. Nhưng với sự ra đời của các mô hình nền tảng (foundation models, cách gọi khác của các mô hình ngôn ngữ lớn LLMs), giờ đây chúng ta có những AI có thể vượt qua nhiều kỳ thi tuyển sinh đại học và tham gia các cuộc thi toán học, lập trình quốc tế.”
Sự tiến bộ hiện nay khiến giới khoa học và công chúng phải nghiêm túc xem xét khả năng đạt được AGI. Và một khi AI có thể làm nhiều việc như con người, thì việc nó tiến tới siêu năng lực cũng chỉ còn là vấn đề thời gian. Rocktäschel nhấn mạnh: “Một khi AI đạt tới trình độ con người, chúng ta có thể sử dụng nó để tự cải thiện chính mình. Riêng tôi tin rằng nếu chúng ta tạo ra được AGI, thì chỉ trong vài năm sau, ASI sẽ xuất hiện.”
Khi cột mốc AGI bị chinh phục, nhân loại có thể chứng kiến hiện tượng mà nhà toán học người Anh Irving John Good đã tiên đoán từ năm 1965: sự bùng nổ trí tuệ (intelligence explosion). Good cho rằng nếu máy móc đủ thông minh để tự nâng cấp chính mình, chúng sẽ nhanh chóng đạt tới những cấp độ trí tuệ vượt xa trí tưởng tượng của con người. Ông thậm chí còn mô tả cỗ máy siêu thông minh đầu tiên sẽ là “phát minh cuối cùng mà nhân loại cần thực hiện.”
Khoa học gia về tương lai học Ray Kurzweil cũng cho rằng sự xuất hiện của siêu trí tuệ nhân tạo (ASI) sẽ dẫn tới “technological singularity” (xin tạm dịch là “điểm phi thường công nghệ”) – một bước ngoặt sẽ thay đổi mãi mãi số phận loài người. Khái niệm “singularity” được mượn từ vật lý học, dùng để chỉ vùng trung tâm của hố đen (vũ trụ, không gian), nơi các định luật vật lý hiện tại hoàn toàn vô nghĩa. Cũng giống như vậy, khi ASI ra đời, tốc độ phát triển công nghệ tăng vọt và vượt ngoài tầm hiểu biết của chúng ta.
Tuy nhiên, dự báo thời điểm chính xác khi sự chuyển đổi này diễn ra vẫn còn nhiều tranh cãi. Năm 2005, Kurzweil từng dự đoán AGI sẽ xuất hiện vào năm 2029, còn điểm phi thường sẽ đến vào năm 2045, và ông vẫn kiên định với dự đoán đó. Trong khi đó, nhiều chuyên gia khác lại có dự đoán trái ngược, từ trong vòng vài năm tới cho đến… không bao giờ xảy ra. Một cuộc thăm dò gần đây với 2,778 chuyên gia AI cho thấy họ đánh giá có 50% khả năng ASI sẽ xuất hiện vào năm 2047. Một nghiên cứu khác cũng cho thấy phần lớn giới khoa học cho rằng AGI sẽ thành hiện thực vào khoảng năm 2040.
Nếu ASI xuất hiện, nhân loại sẽ ra sao?
Một công nghệ như siêu trí tuệ nhân tạo (ASI) sẽ có tác động vô cùng lớn, khiến giới khoa học và triết học phải dành nhiều thời gian, công sức để tìm hiểu kỹ những lợi ích và nguy cơ mà nó mang lại cho loài người.
Ở mặt tích cực, theo Daniel Hulme, Giám đốc các công ty AI Satalia và Conscium, một cỗ máy có trí tuệ siêu việt có thể giúp giải quyết nhiều vấn đề nan giải nhất mà thế giới đang phải đối mặt. Đặc biệt, máy móc siêu thông minh “có thể loại bỏ mọi rào cản trong quá trình sản xuất và phân phối thực phẩm, giáo dục, chăm sóc y tế, năng lượng và giao thông…đưa chi phí của những dịch vụ và hàng hóa thiết yếu giảm xuống mức gần như bằng không.”
Hulme tin rằng điều này sẽ giải phóng con người khỏi gánh nặng mưu sinh, cho phép họ theo đuổi những sở thích và đam mê cá nhân. Nhưng nếu xã hội không chuẩn bị sẵn những hệ thống hỗ trợ người bị mất việc bởi AI, hậu quả sẽ rất nặng nề. Hulme cảnh báo: “Nếu thay đổi xảy ra quá nhanh, nền kinh tế khó có thể thích nghi kịp, dẫn tới nguy cơ bất ổn xã hội.”
Quan trọng hơn, viễn cảnh tươi đẹp trên còn phụ thuộc vào việc liệu chúng ta có thể kiểm soát và điều khiển được một thực thể thông minh vượt trội hơn mình? Nhiều chuyên gia, bao gồm cả Hulme, tỏ ra hoài nghi. Ông nói: “Tôi không thực sự tán đồng với ý tưởng rằng nó sẽ chăm lo và đảm bảo chúng ta được hạnh phúc. Tôi không tin là nó sẽ để tâm đến cảm xúc của con người.”
Nỗi lo ngại về việc siêu trí tuệ vượt ngoài kiểm soát đã trở thành đề tài phổ biến cho nhiều kịch bản tận thế trong các tác phẩm khoa học viễn tưởng như Kẻ Hủy Diệt (Terminator) hay Ma Trận (Matrix). Tuy nhiên, theo triết gia Nick Bostrom, ASI không cần mang ác ý với con người cũng có thể gây ra thảm họa. Trong một bài báo năm 2012, ông cho rằng một ASI có thể theo đuổi những mục tiêu xa lạ và hoàn toàn không quan tâm tới lợi ích của con người.
Bostrom đã đưa ra một thí dụ đơn giản: giả sử một AI được giao nhiệm vụ tưởng chừng vô hại – sản xuất càng nhiều kẹp giấy càng tốt. Nếu không được lập trình đúng đắn để tôn trọng các giá trị con người, nó có thể quyết định tiêu diệt toàn bộ nhân loại để tránh bị tắt nguồn, hoặc biến toàn bộ nguyên tử trong cơ thể người thành nguyên liệu sản xuất thêm kẹp giấy.
Ngược lại, Rocktäschel vẫn lạc quan. Ông giải thích: “Ngay từ ban đầu, các hệ thống AI hiện nay được thiết kế để làm những phụ tá hữu ích, vô hại và trung thực. Chúng được huấn luyện để tuân theo chỉ dẫn của con người, phản hồi một cách trung thực, vô hại và mang lại giá trị thiết thực.”
Ông cũng thừa nhận rằng các biện pháp bảo vệ hiện tại đối với AI có thể bị vô hiệu hóa, nhưng tin tưởng nhân loại sẽ phát triển những phương thức giám sát tiên tiến hơn trong tương lai. Rocktäschelm cũng cho rằng việc “dùng AI giám sát AI” (tức là cho AI giám sát, kiểm soát lẫn nhau), kể cả với những hệ thống vượt trội hơn, là hoàn toàn khả thi.
Trong khi đó, Hulme lại nghĩ rằng những cách mà chúng ta đang dùng để “căn chỉnh mô hình” (khiến AI tuân theo đạo đức và nguyện vọng của con người) vẫn còn quá đơn giản và dễ bị phá vỡ. Hiện nay, các AI thường chỉ được “gắn” thêm quy tắc hành vi hoặc huấn luyện thông qua mô phỏng hành vi con người. Nhưng các quy tắc lại được gắn ở cuối quy trình đào tạo, nên rất dễ bị ASI qua mặt.
Theo Hulme, thay vì cứ “vá víu” ở bên ngoài, ta cần “gieo trồng” đạo đức vào bản chất của AI. Công ty Conscium của ông đang thử nghiệm cách tiếp cận này: tạo ra những thế giới ảo, nơi các hành vi tử tế như hợp tác và vị tha được khuyến khích mạnh mẽ. Dù hiện nay họ mới chỉ làm việc với những hệ thống đơn giản, có trình độ cỡ “côn trùng,” Hulme tin rằng nếu phương pháp này mở rộng được, chúng ta sẽ xây dựng được nền tảng vững chắc hơn nhiều. Ông cho hay: “Việc nuôi dưỡng đạo đức cho AI sẽ an toàn hơn nhiều so với việc chỉ chắp vá qua loa để ứng phó.”
Dù vậy, nhiều chuyên gia cho rằng chúng ta chưa cần phải lo “sốt vó” về siêu trí tuệ nhân tạo. Rocktäschel giải thích, ngay cả ở loài người, hiếm ai có thể vừa giỏi toán học, vừa thông thạo văn chương, lại vừa là thiên tài thể thao. Vậy nên, sẽ khó có một AI xuất sắc mọi mặt.Alexander Ilic, Giám đốc Trung tâm AI ETH tại Zurich, thì cho rằng cách chúng ta đo lường sự tiến bộ của AI hiện nay có thể đang gây hiểu nhầm về việc chúng ta thực sự tiến gần tới siêu trí tuệ đến đâu.
Ông so sánh điều này với việc “học tủ” để thi, tức là AI được luyện riêng để vượt qua các bài kiểm tra kỹ năng nào đó như lập trình, suy luận hay đọc hiểu, chứ chưa thực sự thông minh toàn diện như chúng ta kỳ vọng. Ông giải thích: “Giống như bạn ép mình ghi nhớ lượng lớn kiến thức để vượt qua kỳ thi, sau đó quên sạch mọi thứ. Bạn có thể học được đôi chút từ quá trình học tập, nhưng điểm số của bài thi không thực sự phản ánh chiều sâu kiến thức của bạn.”
Theo Ilic, dù chỉ còn vài năm nữa AI sẽ vượt qua hàng loạt bài kiểm tra với thành tích siêu việt, nhưng cách phát triển hiện tại sẽ không tạo nên những mô hình AI có thể giải quyết công việc thực tế hoặc phối hợp hiệu quả với con người – điều kiện tiên quyết để AI có thể tạo ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống xã hội.
VB biên dịch
Nguồn: “Artificial superintelligence (ASI): Sci-fi nonsense or genuine threat to humanity?” được đăng trên trang Livescience.com.
Gửi ý kiến của bạn
