Từ góc độ sinh học và tiến hóa, cơn tỉnh táo buổi tối giúp chúng ta hoàn thành các nhiệm vụ quan trọng cuối ngày. Nhưng trong xã hội hiện đại, hiện tượng này lại bị khuếch đại bởi lối sống kỹ thuật số và căng thẳng đầu óc. (Nguồn: pixabay.com)
Thông thường, sau một ngày dài bận rộn, ai cũng nghĩ rằng đến khi đặt lưng xuống giường thì cơ thể sẽ mệt mỏi rã rời. Thế nhưng đôi khi, điều ngược lại lại xảy ra: thay vì cảm thấy mệt và buồn ngủ, chúng ta lại bất ngờ cảm thấy tỉnh như sáo, tràn đầy năng lượng, trằn trọc mãi chẳng thể nào chợp mắt.
Vậy, điều gì ẩn sau hiện tượng “hồi sức” bất ngờ đó?
Để lý giải hiện tượng này, chúng ta cần tìm hiểu về chu kỳ sinh học tự nhiên. Chu kỳ sinh học là chu kỳ kéo dài khoảng 24 giờ, do một phần não bộ gọi là vùng dưới đồi (hypothalamus) điều khiển, giúp cơ thể điều chỉnh cảm giác tỉnh táo hay buồn ngủ, hoạt động hay nghỉ ngơi.
Trong chu kỳ ngủ-thức này, có một giai đoạn đặc biệt diễn ra sau khi mặt trời lặn – gọi là “thời điểm giữ đầu óc tỉnh táo” hoặc đôi khi là “hồi sức vào buổi tối”. Đây là thời điểm mà thay vì buồn ngủ, cơ thể lại cảm thấy tỉnh táo và sung sức một cách khó hiểu.
Theo Roxanne Prichard, giáo sư tâm lý học dày dạn kinh nghiệm về khoa học thần kinh tại Đại học St. Thomas (Minnesota), hiện tượng này xuất hiện vì các tín hiệu giúp cơ thể tỉnh táo vẫn còn ở mức cao, trong khi các tín hiệu làm ta buồn ngủ, như hormone melatonin, vẫn chưa được tiết ra đủ để phát huy tác dụng. Nói cách khác, cơ thể vẫn chưa được chuyển sang “chế độ nghỉ ngơi,” dù đêm đã khuya.
Prichard giải thích, nhìn từ góc độ tiến hóa, luồng năng lượng bất ngờ này từng giúp tổ tiên lo liệu những việc quan trọng như chuẩn bị bữa tối và tìm nơi ngủ an toàn.
Thông thường, giai đoạn “giữ đầu óc tỉnh táo” kéo dài vài giờ, nhưng thời lượng cụ thể lại thay đổi tùy vào cơ địa từng người. Những ai quen thức khuya thường có quãng tỉnh táo dài và sâu hơn, trong khi người có thói quen ngủ sớm chỉ trải qua một đợt tỉnh táo ngắn, rồi nhanh chóng bước vào giấc ngủ mà không gặp nhiều trở ngại.
Dù là một phần tự nhiên của chu kỳ sinh học, sự hồi phục năng lượng trước giờ ngủ có thể trở nên rõ rệt và phiền toái hơn bởi các yếu tố liên quan đến sức khỏe tâm thần và lối sống hiện đại.
Bác sĩ Chris Allen, chuyên gia y học giấc ngủ và cố vấn khoa học giấc ngủ tại công ty chuyên về thiết bị ngưng thở khi ngủ Aeroflow Sleep, giải thích: “Âu lo, làm việc khuya, sử dụng mạng xã hội hoặc các hoạt động kích thích não bộ có thể khiến cơ thể tiết ra hormone gây căng thẳng như cortisol và epinephrine, khiến cơ thể trở nên tỉnh táo hơn.”
Ngoài ra, ánh sáng xanh (blue light) phát ra từ màn hình điện thoại, máy tính bảng hay TV cũng là yếu tố làm chúng ta khó ngủ. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng loại ánh sáng này cản trở cơ thể sản sinh ra melatonin, loại hormone giúp chúng ta buồn ngủ. Allen cho biết, ánh sáng xanh khiến não bộ bị đánh lừa, tưởng rằng vẫn đang là ban ngày.
Một nguyên nhân phổ biến khác khiến chúng ta bỗng nhiên cảm thấy tỉnh táo trước khi ngủ là hiện tượng gọi là “trì hoãn giờ ngủ để dành thời gian cho bản thân”. Trong luận văn thạc sĩ của mình, Lena Müller đã định nghĩa khái niệm này là cố tình kéo dài thời gian thức chỉ để có thêm chút thời gian cho bản thân vào buổi tối sau một ngày đầy ắp công việc. Nói cách khác, sau cả ngày bận rộn với công việc, gia đình và trách nhiệm, nhiều người chọn cách “chiếm lại” chút thời gian cho bản thân bằng việc thức khuya để làm những điều mình thích – dù biết rằng điều đó sẽ khiến họ mệt mỏi vào hôm sau.
Trong khoảng thời gian đó, người ta lại thường chọn những việc kích thích trí óc như lướt mạng, chơi game, đọc tin tức hoặc xem phim, và những điều này vô tình khiến họ thêm tỉnh táo và khó ngủ hơn.
Thay vì cố gắng cưỡng lại cơn tỉnh táo không mong muốn, Prichard gợi ý rằng đôi khi, việc đón nhận nguồn năng lượng bất ngờ này lại có thể giúp ích cho giấc ngủ sau đó. Dựa trên kinh nghiệm cá nhân, bà cho biết: “Khi ta tận dụng thời gian đó để tranh thủ giải quyết một vài việc còn dang dở hoặc vận động nhẹ nhàng, có thể giúp giải tỏa căng thẳng đầu óc, giúp dễ đi vào giấc ngủ hơn.”
Tuy nhiên, bà cũng lưu ý rằng khi thực hiện những việc này vào buổi tối, nên giữ cho ánh sáng xung quanh thật dịu và không quá chói. Một số nghiên cứu nhỏ vào năm 2012 và 2019 gợi ý rằng ánh sáng ấm với tông đỏ có thể giúp tăng lượng melatonin, cải thiện chất lượng giấc ngủ và giữ cho chu kỳ sinh học tự nhiên trong cơ thể phù hợp với thời gian thực tế bên ngoài – nhất là khi so với ánh sáng xanh. Dù vậy, để chắc chắn, các khoa học gia vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu lớn hơn. Có chuyên gia cho rằng ánh sáng đỏ ít gây ảnh hưởng tiêu cực đến giấc ngủ, nhưng điều đó không có nghĩa là nó có tác dụng giúp ngủ ngon.
Ngoài việc đón nhận và tận dụng tình trạng tỉnh táo bất ngờ hàng đêm, quý vị có thể áp dụng một số cách hiệu quả để giảm bớt hiện tượng này:
Trước hết, hãy tập đi ngủ và thức dậy đúng giờ. Allen khuyên: “Việc đi ngủ và thức dậy vào cùng một khung giờ mỗi ngày sẽ giúp cơ thể điều chỉnh lại chu kỳ sinh học và giảm bớt hiện tượng bất ngờ tỉnh táo vào buổi tối.” Đây là điều đã được khoa học chứng minh. Ngoài ra, việc tránh xa màn hình và ánh sáng mạnh vào khoảng thời gian sát giờ ngủ cũng rất quan trọng.
Xây dựng một thói quen nhẹ nhàng trước giờ ngủ, như vài phút đọc sách hay thiền định, có thể giúp não bộ hiểu rằng đã đến lúc tạm gác lại mọi lo toan. Bởi vì chu kỳ sinh học tự nhiên của chúng ta không chỉ bị ảnh hưởng bởi ánh sáng, mà còn phản ứng mạnh mẽ với những hành vi có tính báo hiệu từ môi trường sống xung quanh.
Tuy nhiên, nếu quý vị thường xuyên cảm thấy tỉnh táo quá mức vào buổi tối và khó ngủ, Prichard khuyên nên tìm gặp chuyên gia giấc ngủ để kiểm tra xem có các vấn đề liên quan đến rối loạn giấc ngủ hay không. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể sẽ gợi ý quý vị thử một vài liệu pháp giúp dễ ngủ hơn, đặc biệt là nếu bạn hay bị mất ngủ kéo dài.
Cung Đô sưu tầm
Nguồn: “Why do we get a 'second wind' of energy at the end of the day?” được đăng trên trang Livescience.com.
Gửi ý kiến của bạn
