Khoa Học Hoa Kỳ Bị Cuốn Vào Bẫy Chính Trị

 

Trong bảy tháng qua, đời sống khoa học tại Hoa Kỳ trở nên căng thẳng hơn bất cứ thời điểm nào trước đây. Bài viết của Katherine J. Wu, viết trên tạp chí The Atlantic ngày 23 tháng 8, 2025 chỉ ra việc chính quyền Trump đã sa thải cố vấn vaccine, chấm dứt nhiều ngân khoản nghiên cứu, phủ nhận sự hiện hữu của giới tính, buộc tội các nhà khoa học liên bang tham nhũng và công khai hạ thấp công trình của họ. Thông điệp được đưa ra rất rõ: khoa học chỉ được tồn tại trong khuôn khổ mà chính quyền cho phép.

Trước áp lực ấy, giới khoa học đã phản ứng. Họ tổ chức biểu tình, gửi thư công khai, thậm chí bỏ việc tại các cơ quan liên bang. Các hội đoàn y tế liên kết khởi kiện Bộ Y Tế vì những hạn chế vaccine do Bộ trưởng Robert F. Kennedy Jr. ban hành và việc loại bỏ chuyên gia. Giới nghiên cứu tại các đại học cũng nộp đơn kiện để giữ ngân khoản. Một số tiểu bang vùng New England cân nhắc tự ban hành khuyến nghị vaccine riêng, khác với CDC. Trong tuần này, lần thứ hai, hàng trăm nhân viên HHS ký tên vào thư chung, cáo buộc lãnh đạo bộ đã can thiệp vào tính liêm chính của công việc.

Nhưng chính những hành động phản kháng đó lại đặt họ vào thế khó xử. Nhiều nhà khoa học cho rằng nếu im lặng, công chúng sẽ không có lý do gì để nghi ngờ chính quyền. Song khi lên tiếng, họ lại dễ bị xem là chính trị hóa công việc của mình. Alexander Furnas, chuyên gia chính sách khoa học tại Northwestern, nhận định: “Khi bị tấn công theo đường đảng phái, rất khó phản ứng mà không bị nhìn như đảng phái. Đó là cái bẫy.”

Trong nhiều thập niên, khoa học Mỹ vẫn được cả hai đảng ủng hộ. Theo nghiên cứu chưa công bố của Furnas, trong 40 năm qua, đảng Cộng Hòa còn chi nhiều ngân sách cho khoa học hơn cả đảng Dân Chủ. Nhưng hiện nay, theo nhà tâm lý học xã hội Azim Shariff tại Đại học British Columbia, chính quyền Trump “đã đổ thêm xăng vào lửa,” coi hầu như mọi cơ sở nghiên cứu là mục tiêu cần triệt hạ và gán nhãn khoa học là công cụ của một đảng.

Sự lo ngại không chỉ nằm ở ngân sách. Đầu tháng này, một người bày tỏ bất mãn với vaccine COVID đã nã súng vào trụ sở CDC, giết một cảnh sát. Vụ nổ súng và phản ứng chậm chạp của chính quyền khiến nhiều nhân viên CDC nộp đơn từ chức và ký tên vào thư phản đối. Fiona Havers, một cựu nhân viên CDC, cho biết: “Những phát biểu công kích của Kennedy đã đặt tính mạng bạn bè và đồng nghiệp tôi vào nguy hiểm.”

Các nhà khoa học liên bang vốn quen làm việc trong im lặng, nhưng nay buộc phải công khai. Anna Yousaf, một nhà khoa học tại CDC, nói: “Chúng tôi vốn là những người làm theo quy củ, ít khi lên tiếng. Nhưng bây giờ, không chỉ công việc mà cả sự nghiệp và nguyên tắc chúng tôi theo đuổi đều bị đe dọa.”

Nhiều hội đoàn y khoa khẳng định họ không hoạt động vì đảng phái. Susan Kressly, Chủ tịch Hiệp hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), nhấn mạnh: “Chúng tôi không biến chuyện này thành chính trị. Chính các chính trị gia đã làm vậy.” Georges Benjamin, Giám đốc Hiệp hội Y tế Công cộng Hoa Kỳ (APHA), cũng nói: “Người ta thường nghĩ chúng tôi thiên về phía Dân Chủ, nhưng thực ra chúng tôi giữ lập trường độc lập. Năm 2024, chúng tôi từng công khai chỉ trích chính quyền Biden vì trì hoãn lệnh cấm thuốc lá menthol.”

Tuy nhiên, một số nhà khoa học nay bắt đầu hành xử giống giới chính trị. Những người ký tên trong thư tập thể gửi HHS thừa nhận họ muốn tìm kiếm thêm hậu thuẫn từ Quốc Hội. Trên mạng xã hội, một tài khoản ẩn danh do nhân viên NIH điều hành đã công khai nêu tên các “tỉ phú bảo thủ” bị cho là đang tìm cách gây ảnh hưởng đến cơ quan này. Thậm chí, có nhà nghiên cứu lấy chính những biện pháp của chính quyền Trump làm lý do để ra tranh cử vào Quốc Hội với danh nghĩa đảng Dân Chủ.

Các khảo sát mới nhất cho thấy công chúng chia rẽ rõ rệt. Một thăm dò của KFF hồi tháng 4 cho thấy đa số người Cộng Hòa ủng hộ việc cắt giảm nhân sự và ngân sách các cơ quan y tế liên bang, trong khi gần như toàn bộ người Dân Chủ phản đối. Một khảo sát khác ghi nhận mức ủng hộ từ phía Cộng Hòa có giảm, nhưng vẫn còn cao: 41% cho rằng các thay đổi gần đây của HHS về vaccine sẽ làm người dân an toàn hơn, trong khi chỉ 4% người Dân Chủ đồng ý.

Azim Shariff cảnh báo: “Ngay cả khi khoa học nghiêng về quan điểm phù hợp với mình, công chúng cũng không thích thấy nó bị chính trị hóa. Họ sẽ mất niềm tin.” Nỗi lo là nếu niềm tin này tiếp tục suy giảm, đặc biệt từ phía bảo thủ, chính quyền Trump có thể tận dụng để siết chặt thêm.

Chính quyền nhiều lần khẳng định họ mới là phía bảo vệ “sự thật,” và cho rằng chính giới khoa học đã để ý thức hệ chi phối công việc. Tháng 7 vừa qua, Giám đốc NIH Jay Bhattacharya gặp một số nhân viên ký tên vào thư yêu cầu khôi phục tính liêm chính khoa học. Cuộc gặp diễn ra ôn hòa, nhưng khi họ mời ông tham dự một cuộc tập hợp ủng hộ NIH, Bhattacharya từ chối và nói: “Tôi thất vọng khi các bạn đang chính trị hóa vấn đề.”

VB tổng hợp