LTS: Việt Báo tóm lược bài viết của Gal Beckerman, đăng trên The Atlantic ngày 19 tháng 1 năm 2026 nhân ngày Lễ Martin Luther King Jr., như một hình ảnh về tinh thần bất tuân dân sự bất bạo động và sức mạnh của đối diện đạo lý trong lịch sử Hoa Kỳ.
Học sinh trung học bị vòi rồng áp lực cao của lực lượng cứu hỏa xịt thẳng vào người trong một cuộc tuần hành ôn hòa tại Birmingham năm 1963. Ảnh của Charles Moore; những hình ảnh như thế này, đăng trên tạp chí Life, đã làm rung động dư luận và khơi dậy sự ủng hộ khắp nơi đối với người biểu tình. Nguồn: https://en.wikipedia.org/wiki/Birmingham_campaign
***
Sau vụ đặc vụ liên bang bắn chết Renee Nicole Good tại Minnesota, một lập luận quen thuộc được những người bênh vực lực lượng di trú đưa ra: rằng các nhóm hoạt động đã cố tình cản trở nhân viên công lực, gây nguy hiểm không cần thiết, chỉ để kiếm lấy một khoảnh khắc lan truyền trên mạng, biến những người thi hành nhiệm vụ thành kẻ hung hãn trước ống kính. Lập luận ấy không hẳn là không có cơ sở. Nhưng điều họ xem là quấy rối và khiêu khích, trong thực chất lại là một chiến lược có lịch sử lâu dài, từng được vận dụng thành công, và nay đang được lặp lại.
Những người dân không mang vũ khí, không chủ trương bạo lực, theo dõi hoạt động của lực lượng di trú, thổi còi báo động cho xóm giềng, thậm chí buông lời châm chọc, không chỉ nhằm làm chậm bước thi hành công vụ. Họ chủ ý dựng lên một thế đối chiếu. Một bên là sức mạnh thô bạo, che mặt, hành xử ngoài khuôn khổ pháp lý. Bên kia là những con người bình thường, cố giữ vai trò người láng giềng tử tế. Đó là một câu chuyện được kể bằng hình ảnh, bằng video, bằng chính sự hiện diện của thân xác trước quyền lực. Renee Nicole Good và nhóm “phản ứng nhanh” của cô đã tạo ra thế đối chiếu ấy — bằng cái giá là mạng sống.
Có người cho rằng cách làm này là bất công, rằng nhân viên di trú chỉ làm việc của họ, còn bạo lực phát sinh là do sự khiêu khích. Nhưng sau cái chết của Good, cách nhìn ấy không còn chiếm ưu thế. Một thăm dò của CNN cho thấy hơn phân nửa người dân Hoa Kỳ tin rằng các hoạt động cưỡng chế di trú đang làm cho đô thị kém an toàn hơn. Tỷ lệ những người cho rằng chính sách di trú của chính quyền Trump đi quá xa cũng gia tăng rõ rệt. Chuyển biến không đột ngột, nhưng đủ để thấy chiều gió đang đổi.
Những gì diễn ra tại Minneapolis gợi nhớ một tiền lệ lịch sử. Phong trào dân quyền Hoa Kỳ từng được xây dựng trên những khoảnh khắc đối diện như thế — những khoảnh khắc phơi bày sự bất cân xứng đạo lý. Người cổ vũ mạnh mẽ nhất cho lối hành động ấy là Martin Luther King Jr..
Tháng Tư năm 1963, bị giam tám ngày trong nhà lao thành phố Birmingham, Alabama, King viết bức thư nổi tiếng gửi giới giáo sĩ kêu gọi thái độ ôn hòa. Ông có mặt tại Birmingham trong khuôn khổ một chiến dịch có tên Project C — chữ C viết tắt của “đối đầu” — nhằm phá vỡ chế độ phân biệt chủng tộc đã bám rễ tại thành phố này. Các cuộc tuần hành, ngồi lỳ phản đối được tổ chức khắp nơi, từ quầy ăn Woolworth’s đến thư viện công cộng. Trưởng ty cảnh sát địa phương, một nhân vật khét tiếng vì tư tưởng kỳ thị, tìm cách dập tắt phong trào bằng lệnh cấm biểu tình, và đó là con đường đưa King vào tù.
Trong bức thư viết từ sau song sắt, King lập luận rằng muốn buộc chính quyền địa phương phải ngồi lại thương lượng, phong trào phải tạo ra căng thẳng. Một tình thế gay gắt đến mức không thể né tránh đối thoại. Ông chấp nhận bị gọi là “cực đoan” và đặt lại câu hỏi: cực đoan cho điều gì — cho hận thù hay cho công lý.
Những cuộc đối đầu tại Birmingham được dựng lên cho một công chúng rộng lớn. Cũng như những đoạn phim ghi lại khoảnh khắc Good ngã xuống — kể cả đoạn quay từ phía người nổ súng — đều nhắm đến dư luận. King hiểu rằng ông khó lòng thay đổi ngay lập tức tâm lý kỳ thị của miền Nam. Điều ông nhắm tới là làm lay động miền Bắc, gây áp lực chính trị lan tỏa toàn quốc. Những hình ảnh ấy tích lũy một thứ vốn biểu tượng, để đổi lấy những quyền tự do cụ thể: được ngồi ở quầy ăn, được lên xe buýt, được bước vào trường học.
Sau khi được thả, King cùng các cộng sự quyết định để trẻ em tham gia biểu tình. Quyết định ấy đầy rủi ro. Rủi ro ấy bộc lộ trần trụi khi cảnh sát dùng vòi rồng áp lực cao và chó nghiệp vụ trấn áp đoàn thiếu niên. Nước mạnh đến mức xé toạc áo, quật ngã các em xuống mặt đường. Các em bám vào cột điện, vừa ngã vừa đứng dậy, vừa hô vang hai chữ “tự do”. Hình ảnh cậu thiếu niên Walter Gadsden bị chó tấn công, cảnh sát kéo tay em về phía hàm răng đang há rộng, xuất hiện trên trang nhất báo chí toàn quốc. Một sự đối chiếu không cần lời bình.
Chiến thuật ấy buộc thành phố Birmingham phải nhượng bộ, đồng ý chấm dứt phân biệt tại khu thương mại trung tâm chỉ ít ngày sau đó. Không ai chết trong đợt đối đầu ấy. Nhưng điều này không ai biết trước. Nhiều phụ huynh phẫn nộ. Nhiều nhân vật tên tuổi chỉ trích King, từ Malcolm X đến Robert F. Kennedy. Chính King cũng lo lắng, cho đến khi ông thấy cục diện đảo chiều, khi nhà tù chật cứng học sinh và chính quyền không còn chịu nổi sức ép dư luận.
Nhắc lại Birmingham hôm nay không phải để tạc lại một pho tượng thánh thiện. King tự xem mình là một nhà hoạt động, sẵn sàng chấp nhận hiểm nguy, và kêu gọi người khác làm điều tương tự. Ông hiểu điều gì khiến xã hội chuyển động. Có những lúc, phải phơi bày cái sai trái trong ánh sáng gắt gao nhất thì lương tri mới thức tỉnh. Ngay cả Tổng thống John F. Kennedy khi ấy, nhìn tấm ảnh trên mặt báo, cũng thừa nhận: có lẽ chỉ bằng cách này, sự việc mới đi đến hồi kết.
Cái chết của Renee Nicole Good là một bi kịch. Nhưng nó không phải là tai nạn vô nghĩa. Nó xuất phát từ một chiến lược: phơi bày sự thiếu hụt đạo lý trong cách hành xử của chính quyền Trump. Đối với nhiều người dân Hoa Kỳ, sự thiếu hụt ấy nay đã hiện ra rõ ràng. Rằng đôi khi, thay đổi chỉ đến sau tổn thương, thậm chí sau cái chết, là một nhận xét buồn về bản chất con người. Nhưng lịch sử cho thấy, con người thường chỉ chịu hành động khi được nhìn tận mắt điều sai trái, không thể chối cãi, không thể làm ngơ.
Trong thư viết từ nhà tù Birmingham, King từng ví bất công như một vết nhọt: nếu còn bị che đậy, nó không bao giờ lành. Phải mở ra, cho ánh sáng và không khí chạm tới, thì mới có thể chữa trị.
Minnesota vừa trải qua khoảnh khắc Birmingham của chính thời đại mình. Và lịch sử cho thấy, những khoảnh khắc như thế không bao giờ đến mà không có giá phải trả.
Nguyên Hòa tóm dịch
Gửi ý kiến của bạn
