Một ông Donald Trump không rớt xuống từ sao Hỏa. Ông chỉ là tấm gương phóng lớn những vết nứt đã có sẵn trong xã hội Mỹ – chỉ có điều tấm gương đó biết nói, nói không biết mệt.
Đêm 6 tháng 8 năm 2015, trong cuộc tranh luận sơ bộ của đảng Cộng hòa, người điều hợp nêu một câu hỏi thuộc loại lễ nghi: nếu không được đề cử, quý vị có hứa ủng hộ ứng viên cuối cùng của đảng hay không. Cả dàn ứng cử viên đều giơ tay như học trò ngoan. Chỉ có một người giữ tay dưới bục: Donald Trump.
Ông không vòng vo. Ông nói thẳng mình để ngỏ khả năng ra tranh cử độc lập, nếu thấy bị đối xử “không công bằng”. Trong sinh hoạt chính trị Mỹ, chuyện bội bạc với đảng gần như điều cấm kỵ. Với Trump, nó trở thành vốn liếng đầu tiên. Ngay khoảnh khắc ấy, ông tự đặt mình vào vai người “ngoài cuộc chơi”, đứng đối diện không chỉ đảng Dân chủ mà cả giới lãnh đạo Cộng hòa. Và trớ trêu thay, chính vai “người ngoài” đó lại rất hợp với tâm trạng bên trong của nhiều cử tri.
Từ dạo đó, mỗi lần ông phá lệ, gây gổ, hoặc tạt gáo nước lạnh vào những điều được xem là “luật bất thành văn”, ông lại chiếm màn ảnh thêm một chút, đẩy dàn ứng cử viên còn lại lùi dần vào vai phông nền lịch sự đứng sau.
Mười một năm sau, nước Mỹ rạn nứt tới mức người ta nói nhỏ với nhau về nguy cơ xung đột nội bộ, câu hỏi “làm sao một nhân vật như vậy hai lần leo lên đỉnh quyền lực” vẫn được lặp lại với vẻ bàng hoàng. Câu trả lời, éo le, là: những điều Trump nói về nước Mỹ – dù thô, dù phiến diện – lại chạm đúng những chỗ đau mà nhiều chính khách đứng đắn né tránh.
Một hệ thống “công bằng” trên giấy
Người Mỹ quen tự hào về một hệ thống luật pháp không phân biệt màu da, túi tiền. Luật, trên khẩu hiệu, đối xử mọi công dân như nhau. Chỉ có điều, ra tới phòng xử, người có tiền mua được luật sư giỏi hơn, thương lượng được thỏa thuận nhẹ nhàng hơn, thoát án dễ hơn. Những vụ án của các nhân vật giàu có, tai tiếng mà vẫn hưởng khoan hồng, nhắc người ta rằng “công lý” ở dưới đất khác xa “Công Lý” trên lý thuyết.
Thuế khóa được quảng cáo là “công bằng, tiến bộ”: giàu đóng nhiều, nghèo đóng ít. Nhưng hệ thống kẽ hở chằng chịt lại cho phép các tập đoàn lớn và giới thượng lưu hợp pháp giảm thiểu nghĩa vụ, chuyển lợi nhuận sang ‘thiên đường’ thuế, còn giới lao động thì không có luật sư thuế vụ để “tối ưu hóa” gì cả. Trường học tốt thì tập trung ở khu nhà mắc tiền, bệnh viện tốt thì gắn với bảo hiểm tốt, mà bảo hiểm tốt lại gắn với chỗ làm ngon. Cái gọi là “cơ hội bình đẳng” vì thế thường dừng lại ngoài cổng.
Không lạ gì khi các cuộc khảo sát cho thấy đa số người Mỹ ngày nay không còn tin rằng chỉ cần chăm làm là đời sẽ “lên hương”. “Giấc mơ Mỹ” vẫn đẹp trên khẩu hiệu, nhưng trong túi nhiều người chỉ còn là một tờ giấy nhàu.
Điều mỉa mai là: chính một ông con nhà giàu, sinh ra đã có thang máy riêng trong nhà, lại đứng ra chửi cái hệ thống ưu ái người giàu. Nhưng cũng vì là người trong giới ấy, Trump hiểu đầu óc giới ấy vận hành ra sao, và hiểu luôn họ coi thường quần chúng thế nào. Khi ông nói: “Không ai hiểu hệ thống này hơn tôi, nên chỉ tôi mới sửa được nó”, câu ấy vừa khoe khoang, vừa là lời thú tội, vừa là lời hứa. Đủ để nhiều người đang bất mãn bám lấy như chiếc phao cuối cùng.
Mệt mỏi vai “cảnh sát thế giới”
Sau hai cuộc chiến dài ở Iraq và Afghanistan, nước Mỹ rơi vào tình trạng mệt mỏi vì chiến tranh. Hàng ngàn tỷ đô-la đổ vào sa mạc, trong khi cầu cống xuống cấp, trường lớp cần sửa, bệnh viện vùng quê đóng cửa. Người ta bắt đầu hỏi: tại sao tiền thuế của mình lại dùng để giữ trật tự cho Trung Đông, canh chừng châu Âu, đỡ lưng Nhật Bản, trong khi trong xóm thiếu việc làm, con cái chết vì thuốc phiện.
Trump không phải người phát minh ra câu hỏi ấy, ông chỉ lớn tiếng hơn, thô hơn, và nói đi nói lại mãi. Ông nạt các nước trong liên minh NATO phải tự lo thân hơn, dọa rút quân, giương khẩu hiệu “Làm nước Mỹ vĩ đại trở lại” như lời hứa sẽ mang tiền bạc và sức người về lo cho trong nhà trước. Với nhiều cử tri, đó không phải là quay lưng với thế giới, mà là sắp xếp lại thứ tự ưu tiên – ít nhất trên miệng lưỡi.
Thực tế thì phức tạp hơn: vai trò đứng đầu giúp Hoa Kỳ giữ đồng bạc mạnh, thị trường rộng, đường giao thương tương đối yên. Nhưng làm sao giải thích chuyện đó cho người thợ mỏ vừa mất việc, hay người mẹ vừa chôn con vì thuốc phiện tổng hợp? Phần đông chính khách Mỹ nói bằng thứ tiếng hội nghị, không phải thứ tiếng ở quán ăn bên đường. Trump thì nói đúng giọng dân đen, thô lỗ, tục tĩu, nhưng dễ hiểu.
Toàn cầu hóa và cảm giác bị bỏ lại
Trong hơn một thế hệ, giới hoạch định chính sách rao giảng những lợi ích của tự do thương mại và toàn cầu hóa: hàng rẻ hơn, thị trường rộng hơn, việc làm “mới” phong phú hơn. Chỉ có điều, những việc làm “mới” ấy thường nằm ở các đô thị lớn, trong những ngành đòi hỏi bằng cấp, trong khi những nhà máy cũ ở vùng công nghiệp bị đóng cửa.
Khi một nhà máy thép dẹp tiệm, người công nhân ngoài năm mươi tuổi được khuyên “học nghề mới”, nghe qua rất văn minh, nhưng với lưng đau, nợ nhà, con cái, tuổi tác, câu khuyên ấy giống như một câu nói vui. Người ta nghe mà biết mình không nằm trong bức tranh tươi sáng mà các bản báo cáo vẽ ra.
Song song với những hệ quả kinh tế là một biến chuyển văn hóa mà giới chính trị tại Washington đã đánh giá thấp. Làn sóng di cư gia tăng nhanh chóng, trong khi khả năng hội nhập và gánh nặng xã hội lại phân bổ không đồng đều giữa các địa phương. Điều này không chỉ tạo ra áp lực về việc làm và phúc lợi, mà còn làm gia tăng cảm giác bất công và xa lạ trong nhiều cộng đồng vốn đã chịu nhiều thiệt thòi.
Không phải mọi lo sợ đều hợp lý, nhưng chúng có thực.
Trump gom hết những bực bội đó vào một thông điệp ngắn gọn: thương mại tự do, biên giới mở, hiệp ước quốc tế – tất cả đều làm giàu cho “đám trên kia”, còn người lao động Mỹ phải gánh phần khổ. Bức tường biên giới, thuế quan cao, rút khỏi hiệp định này nọ… vừa là chính sách, vừa là biểu tượng rằng “từ nay, tụi bay không còn bị đem ra làm vật tế thần cho toàn cầu hóa nữa”.
Báo chí không còn nói thứ tiếng của dân
Báo chí lớn ở Mỹ đóng đô chủ yếu tại vài thành phố dọc hai bờ biển. Họ sống giữa những người học cao, quen với thứ ngôn ngữ “tiến bộ”, và quên mất rằng nước Mỹ không chỉ là những quận nghèo phiếu bầu cho đảng Dân chủ và những khu phố uống cà-phê hữu cơ.
Những gì đối với nông thôn, với miền Nam bảo thủ, với những cộng đồng gắn bó với nhà thờ và súng ống là nếp sống bình thường, lên mặt báo thường bị mô tả như hiện tượng cần giải thích. Báo chí, thay vì làm cầu nối, ngày một đứng hẳn về một phía của hố ngăn cách.
Không lạ gì họ dự đoán sai bầu cử 2016. Khi phần lớn cơ quan truyền thông “chính thống” tin chắc Trump sẽ thua đậm, còn Trump thì la làng rằng báo chí phe địch, kết quả cuối cùng chỉ càng khiến những ai vốn ngờ vực báo chí càng tin rằng ông “nói trúng”. Từ đó trở đi, mỗi lần bị hỏi khó, ông lại quay súng vào giới ký giả. Và mỗi lần như thế, sợi dây với cử tri bất mãn lại thắt chặt thêm một vòng.
Nền dân chủ cần báo chí độc lập. Nhưng báo chí độc lập không có nghĩa là một lớp người cùng chia sẻ một lối sống, một vùng địa lý, một hệ giá trị, rồi cùng nhìn phần còn lại của đất nước như đề tài khảo sát. Ở điểm này, Trump chỉ đơn giản là người biết tận dụng sự xa cách đó.
Niềm tin cạn kiệt.
Các đời tổng thống Mỹ trước, từ tả sang hữu, đều hứa những điều vượt quá khả năng thực hiện. Đó là thói quen nghề nghiệp. Nhưng mỗi lần hứa mà không làm được, một chút niềm tin lại hao mòn.
Trump rút ra một kết luận táo bạo: nếu đa số người đã không tin vào chính trị, thì lời hứa không còn cần phải “hợp lý” nữa. Quan trọng là tạo cảm giác ông lúc nào cũng đang làm gì đó, đang đánh nhau với ai đó “giùm họ”. Bức tường biên giới do Mexico trả tiền, hòa bình Ukraine trong một ngày… những lời nói ấy không bị đối chiếu với thực tế; chúng được nghe như câu thoại của một nhân vật trên sân khấu.
Vai trò mà Trump chọn cho mình không phải là tổng thống “quản trị”, mà là tổng thống–“diễn viên”. Ông tồn tại bằng chuỗi tuyên bố, tranh cãi, khiêu khích. Đối với những người đã mất tin tưởng vào mọi thứ khác, việc ông có “hoàn thành cam kết” hay không trở nên chuyện phụ. Chính trị biến thành một tuồng kịch dài, miễn nhân vật họ ghét cũng bị ông chửi hàng ngày là đủ.
Trump là triệu chứng, không phải căn bệnh
Những gì Trump đã, đang và sẽ làm với nước Mỹ sẽ còn bị mổ xẻ nhiều năm nữa. Nhưng có một điều, nếu bỏ qua, thì mọi phê phán ông đều trật hướng: Trump không phải là căn nguyên; ông là biểu hiện ồn ào và sặc sỡ nhất của một cuộc khủng hoảng đã âm ỉ từ lâu.
Nếu những người chống Trump – từ cánh tả cho tới một phần cánh hữu – chỉ bận rộn chửi ông, chế nhạo cử tri của ông trên báo và trên mạng xã hội, mà không trả lời nổi những câu hỏi giản dị về công bằng, về việc làm, về chiến tranh kéo dài, về cảm giác bị bỏ rơi, thì sớm muộn cũng sẽ lại có một “Xì-Trum II” xuất hiện.
Sớm Mai
