Eo Hormuz, từ bao năm nay, là một vùng nước chật hẹp và hiểm trở, nơi những chiếc xuồng cao tốc gắn hỏa tiễn có thể gây thiệt hại cho tàu chở dầu với một giá rất rẻ.
Từ nhiều tuần lễ nay, chiến sự ở Iran đã kéo giá dầu hỏa lên từng nấc, lay chuyển các thị trường tài chánh và làm cho người dân ở hai bên bờ Đại Tây Dương đều phải nhìn bảng giá xăng với một vẻ ngao ngán. Trong bối cảnh ấy, Tổng thống Donald Trump, người chủ động mở màn cuộc chiến, đòi hỏi các đồng minh Âu Châu phải mang tàu chiến đến giải tỏa eo biển Hormuz, nơi hải quân Iran đang siết chặt. Ông trách cứ họ là “vô ơn”, rằng Hoa Kỳ đã “bảo vệ” họ bốn mươi năm nay, nay đến lúc trả nghĩa mà lại làm ngơ. Nhưng nếu nhìn vào thực tế, người ta sẽ thấy các thủ đô Âu Châu có quá nhiều lý do để từ chối.
Trước hết, đây không phải là cuộc chiến của họ. Những phi vụ oanh tạc đầu tiên của Hoa Kỳ và Do Thái vào lãnh thổ Iran đã được quyết định và khai hỏa trong một vòng kín, không có sự tham khảo đúng nghĩa nào với các quốc gia Âu Châu. Trước khi súng nổ, không có một nỗ lực vận động dư luận quốc tế, không có một diễn đàn đa phương, không có cái khung pháp lý mà người ta từng thấy vào năm 2003 khi ông Bush con đưa quân vào Iraq. Hôm nay, khi đạn đã bắn, bom đã rơi, Washington mới ngoảnh lại gọi đồng minh đi… dọn hậu quả. Lập trường của ông Friedrich Merz, Thủ tướng Đức, vì thế rất rành mạch: nước Đức không hề tham dự quyết định bước vào chiến tranh với Iran, nên câu hỏi “Đức sẽ đóng góp quân sự ra sao?” không đặt ra.
Kế đến, NATO không phải là một cái ví tiền hay một kho quân trang mà Hoa Kỳ muốn mở lúc nào tuỳ ý. Liên minh Bắc Đại Tây Dương được xây dựng như một khối phòng thủ, đặt nền trên nguyên tắc: nếu một nước bị tấn công thì các nước kia có nghĩa vụ tương trợ. Điều khoản ấy, suốt mấy chục năm, chỉ được vận dụng một lần duy nhất – sau vụ khủng bố 11 tháng 9 ở Hoa Kỳ. Còn cuộc chiến hiện nay ở Iran là một chiến dịch tấn công phủ đầu, lại diễn ra ngoài phạm vi địa lý truyền thống của liên minh. Đòi hỏi NATO “phải” đem tàu chiến giải tỏa một eo biển mà chính Hoa Kỳ đã biến thành chiến trường, đó là một lối diễn dịch vượt quá bản chất phòng thủ của hiệp ước, và không thủ đô Âu Châu nào muốn chấp nhận tiền lệ ấy.
Thứ ba, ngay về mặt quân sự thuần túy, người Âu không tin rằng vài hải đội mang cờ Liên hiệp Âu Châu có thể xoay được cục diện. Eo Hormuz, từ bao năm nay, là một vùng nước chật hẹp và hiểm trở, nơi những chiếc xuồng cao tốc gắn hỏa tiễn có thể gây thiệt hại cho tàu chở dầu với một giá rất rẻ. Hải quân Hoa Kỳ, với tất cả ưu thế kỹ thuật, vẫn chưa tìm ra một giải pháp chắc chắn cho loại chiến tranh du kích trên mặt biển này. Trong bối cảnh ấy, đưa thêm vài chiến hạm Đức, Pháp hay Ý vào vùng hỏa tuyến sẽ chỉ làm dày thêm mục tiêu cho hỏa tiễn Iran, mà không bảo đảm được sự an toàn của các đoàn tàu dầu đi qua eo biển.
Nhưng điều quan trọng hơn là: giả sử chiến dịch hải quân ấy thành công, liệu đó có thực sự là một thành công cho Âu Châu? Mục tiêu công khai của ông Trump là giảm giá dầu, trấn an thị trường và xoa dịu bất bình của cử tri Hoa Kỳ trước thềm bầu cử giữa nhiệm kỳ. Với các nhà lãnh đạo ở Berlin, Paris hay Roma, đó lại là những đòn bẩy hiếm hoi có thể buộc ông chủ Tòa Bạch Ốc thu ngắn cuộc phiêu lưu quân sự của mình. Từ nhiều năm qua, người ta thấy rõ ông Trump hiếm khi nhân nhượng trước lý lẽ hay cảnh cáo ngoại giao; ông chỉ thực sự quay đầu khi bị thị trường tài chánh hoặc lá phiếu cảnh cáo. Eo Hormuz tắc nghẽn đồng nghĩa với xăng đắt, với chỉ số chứng khoán chao đảo, với khoản tiền thêm mà người Mỹ phải móc túi ra mỗi tuần. Nếu Âu Châu vội vàng đến “giải cứu” ông khỏi tình thế ấy, họ cũng đồng thời giải cứu luôn cho cuộc chiến mà họ không hề muốn.
Đằng sau mọi toan tính trước mắt, còn một nỗi lo dài hạn ám ảnh Âu Châu: viễn ảnh một Iran tan nát. Một xứ sở bị bẻ gãy kinh tế, rối loạn chính trị, sẽ không chỉ là một khoảng trắng trên bản đồ Trung Đông. Từ kinh nghiệm Syria, Libya, và cả Iraq, người ta biết những cuộc chiến do các cường quốc mở ra rồi bỏ dở đã đẩy hàng triệu người tị nạn tràn sang bờ Bắc Địa Trung Hải, với tất cả những hậu quả xã hội và chính trị mà lục địa này phải gánh. Lần này, nếu Iran bị dồn vào chỗ cùng đường, làn sóng di dân mới chắc chắn sẽ hướng về Âu Châu chứ không phải là sang Hoa Kỳ. Nói một cách giản dị, cái giá cuối cùng của cuộc chiến này, nếu nó kéo dài và làm sụp đổ Iran, sẽ được trả bằng ngân sách, phố xá, xã hội và nền dân chủ Âu Châu.
Vì vậy, khi ông Trump trách móc các đồng minh “vô ơn”, người ta cũng có thể hỏi ngược lại: ông đã thực sự cư xử như một đồng minh hay chưa. Đồng minh là cùng bàn bạc trước khi nổ súng, cùng chia sẻ trách nhiệm trước cộng đồng quốc tế, cùng tôn trọng những giới hạn pháp lý mà mình đã ký. Một cuộc chiến được quyết định trong những phòng họp kín ở Washington và Tel Aviv, rồi được đem đến cửa nhà Âu Châu dưới hình thức hóa đơn xăng dầu tăng giá và những đoàn người tị nạn trong tương lai, thì không thể nào được tô điểm bằng hai chữ “nghĩa vụ liên minh”. Trước một thực tế như thế, thái độ dè dặt, thậm chí từ chối thẳng thừng của các thủ đô Âu Châu không phải là một hành vi bội ước, mà là bước đầu của một sự trưởng thành: họ đang học cách nói “không” với một cuộc chiến mà họ thấy rõ là không phục vụ cho quyền lợi của lục địa mình.
Nguyên Hòa tóm lược
Nguồn: “Why Won’t Europe Help Trump in Iran? Let’s Count the Reasons.”, Jim Tankersley, New York Times, 17-3-2026.
