Một thẩm phán liên bang tại Washington đã phán rằng sắc lệnh của Tổng thống Donald Trump nhằm chặn ngân khoản liên bang dành cho NPR và PBS là vi hiến, vì vi phạm Tu Chính Án Thứ Nhất bảo vệ quyền tự do ngôn luận.
Thẩm phán Randolph D. Moss, thuộc Tòa Án Liên Bang khu vực District of Columbia, viết trong phán quyết rằng chính quyền không được dùng quyền lực công quỹ để “trừng phạt hoặc dập tắt” những quan điểm mà mình không ưa. Ông kết luận sắc lệnh mang tên “Ending Taxpayer Subsidies for Bias Media,” do Trump ban hành vào tháng 5 năm 2025, đã vượt qua ranh giới mà Hiến pháp đặt ra và vì vậy là “unlawful and unenforceable” — trái luật và không thể thi hành.
Trong lập luận của mình, Moss nói đây là một trường hợp phân biệt quan điểm rất rõ. Theo ông, sắc lệnh của Bạch Ốc đã nhắm thẳng vào hai cơ quan truyền thông chỉ vì nội dung họ phát thanh, phát hình và đưa tin. Ông còn viết rằng rất khó hình dung có bằng chứng nào rõ ràng hơn cho thấy một hành vi của chính quyền đã nhắm vào những quan điểm mà tổng thống không thích và tìm cách bịt lại.
Phán quyết này chặn phần cốt lõi trong nỗ lực của Trump nhằm cắt toàn bộ nguồn tiền liên bang đối với NPR và PBS. Tuy vậy, tác động thực tế vẫn còn giới hạn, vì trước đó Quốc hội do phía Cộng Hòa dẫn dắt đã đồng ý rút lại khoảng 1.1 tỷ Mỹ kim từng dành cho hệ thống truyền thông công, và Tổng Công Ty Truyền Thông Công Cộng (Corporation for Public Broadcasting, CPB) — cơ quan trung gian phân phối ngân khoản liên bang cho hệ thống này suốt hơn nửa thế kỷ — cũng đã đi đến chỗ đóng cửa. Dù vậy, phán quyết mới mở ra cơ sở pháp lý để một Quốc hội tương lai có thể tái lập ngân khoản nếu muốn.
Bạch Ốc lập tức phản ứng gay gắt. Phát ngôn nhân Abigail Jackson gọi đây là một phán quyết “ridiculous,” cho rằng NPR và PBS không có quyền đòi tiền thuế của dân, và nói chính quyền Trump chờ đợi chiến thắng sau cùng trong vụ này. Về phần mình, NPR gọi đây là một sự xác nhận dứt khoát đối với quyền của một nền báo chí tự do và độc lập. PBS cũng hoan nghênh, cho rằng sắc lệnh của Trump là một hình thức trả đũa và phân biệt quan điểm mang tính vi hiến đúng theo sách giáo khoa.
Điều quan trọng nhất trong phán quyết không chỉ nằm ở chuyện tiền bạc, mà ở nguyên tắc: chính quyền liên bang không thể lấy ngân sách làm roi để đánh vào một cơ quan báo chí chỉ vì không thích cách cơ quan đó đưa tin. Ngân khoản có thể bị Quốc hội cắt bằng thủ tục lập pháp, nhưng tổng thống không thể tự ý dùng sắc lệnh để trừng phạt tiếng nói mình muốn bịt đi. Đó là lằn ranh mà tòa liên bang vừa nhắc lại rất rõ.
Phán quyết này cũng nối tiếp một thất bại pháp lý khác của chính quyền Trump trong hồ sơ truyền thông công cộng. Cũng trong tháng 3, tòa liên bang đã buộc cơ quan chủ quản của VOA đưa hơn 1,000 nhân viên trở lại làm việc, sau khi nỗ lực làm tê liệt đài này bị xem là trái luật. Đặt cạnh vụ NPR và PBS, sự việc cho thấy chính quyền có thể bất đồng với báo chí, nhưng không thể dùng quyền lực công để bịt tiếng nói trái chiều.
