Nói Chuyện ‘Phải, Trái’ Trong Chính Trị Mỹ

Chuyện phải, trái ở đây không hẳn là chuyện đúng, sai mà đúng ra là chuyện bên phải (khuynh hữu hay thiên hữu) và bên trái (khuynh tả hay thiên tả) trong chính trị Mỹ. Tất nhiên, trên đời này mọi chuyện đều có hai mặt của nó. Trong chính trị cũng thế, đã có cánh phải thì ắt có cánh trái, vì đó không những là bản chất tương đối của mọi sự mọi vật mà còn là hiện tượng phải có trong một nền dân chủ.

Tuy nhiên, nền chính trị Mỹ trong những năm gần đây đã bị phân cực và phân hóa trầm trọng. Thể chế dân chủ kiểu mẫu của Mỹ xưa nay đương nhiên chấp nhận sự khác biệt vì đó là một trong những yếu tính ắt có của một nền dân chủ thật sự. Nhưng đẩy sự khác biệt của mình đến mức cực đoan và biến sự khác biệt của người khác thành kẻ thù bất dung thì là hiện tượng biến dạng nguy hiểm báo hiệu sự sụp đổ của nền dân chủ.

Nước Mỹ trong những năm gần đây đã chứng kiến nhiều hiện tượng cực đoan như thế. Mới đây nhất là vụ ám sát Charlie Kirk, nhà vận động chính trị cánh hữu hôm 10 tháng 9 năm 2025 tại tiểu bang Utah trong lúc đang diễn thuyết. Từ đầu năm 2025 đến nay, đã có mấy vụ ám sát chính trị khác đã xảy ra. Cụ thể là vào tháng 6 năm 2025, Dân Biểu Tiểu Bang Minnesota là Melissa Hortman và chồng của bà là Mark Hortman đã bị ám sát tại nhà. Cũng trong tháng 6, Thượng Nghị Sĩ Tiểu Bang Minnesota là John Hoffman và vợ là Yvette Hoffman đã bị bắn bị thương tại nhà. Trước đó 2 tháng, nhà của Thống Đốc Pennsylvania là Josh Shapiro đã bị phóng hỏa trong lúc cả nhà đang ngủ bên trong, cũng may là họ không bị gì.

Sinh hoạt chính trị ở Mỹ giữa Đảng Cộng Hòa và Đảng Dân Chủ từ bao đời nay vốn rất lành mạnh, bởi vì dù có khác biệt quan điểm, chính sách và hành động thì hai đảng vẫn đặt quyền lợi quốc gia dân tộc lên trên để cùng nhau tìm giải pháp dung hòa. Từ nguồn gốc chủ trương bảo thủ và tự do của hai Đảng Cộng Hòa và Dân Chủ đã trở thành hai phe cực hữu và cực tả theo cách gọi của nhau, để đưa đến tình trạng phân cực và đối đầu ngày càng gay gắt như hiện nay. Ngoài hai phe cực hữu và cực tả, còn có phe trung dung thường được gọi là trung hữu và trung tả trong hai đảng. Nhưng, trước hết, nên biết đâu là chủ trương khác biệt của Đảng Dân Chủ và Đảng Cộng Hòa?

 

          

Nước Mỹ là nước tự do, dân chủ, đa nguyên, và đa đảng, nên có nhiều đảng chính trị hoạt động hợp pháp chính thức. Hiện nay, ngoài hai đảng chính trị chiếm ưu thế hàng đầu là Đảng Dân Chủ và Đảng Cộng Hòa, còn có các đảng khác như Đảng Tự Do (Libertarian), Đảng Xanh (Green), Đảng Hiến Pháp (Constitution), v.v…

Đảng Dân Chủ thường ủng hộ vai trò lớn hơn của chính quyền trong các vấn đề kinh tế, hậu thuẫn việc giám sát và các chương trình phúc lợi xã hội, theo Bách Khoa Từ Điển Britannica cho biết. Trái lại, Đảng Cộng Hòa thường muốn có chính quyền thu nhỏ hơn và ít can dự vào kinh tế. Quan điểm trái ngược về kích thước của chính quyền này phản ảnh các lập trường của họ về thuế -- Đảng Dân Chủ chủ trương tăng thuế từ từ để tài trợ cho việc mở rộng vai trò của chính quyền, trong khi Đảng Cộng Hòa ủng hộ cắt giảm thuế. Tuy vậy, Đảng Cộng Hòa lại ủng hộ một ngân sách lớn cho quân sự, và họ thường theo đuổi quá mức các lợi ích an ninh quốc gia Hoa Kỳ, ngay dù điều đó là hành động đơn phương. Tuy nhiên, Đảng Dân Chủ chuộng chủ nghĩa đa phương. Về các vấn đề xã hội, Đảng Dân Chủ tìm kiếm các quyền tự do lớn hơn, trong khi Đảng Cộng Hòa tuân theo các giá trị truyền thống, ủng hộ việc chính quyền can thiệp vào các vấn đề như vậy. Thí dụ, Đảng Dân Chủ thường ủng hộ quyền phá thai, trong khi Đảng Cộng Hòa thì không. Trên mặt địa dư, Đảng Dân Chủ thường chiếm đa số tại các thành phố lớn, trong lúc Đảng Cộng Hòa chủ yếu nắm dân số ở các vùng nông thôn.

Ngoài ra, Đảng Dân Chủ thường liên kết với các chính sách tiến bộ hơn. Đảng Dân Chủ thường cổ võ các quyền dân sự của các nhóm thiểu số sắc tộc và tôn giáo, và họ ủng hộ hệ thống an toàn cho cá nhân, như các chương trình phúc lợi xã hội, gồm Medicaid và phiếu thực phẩm miễn phí. Đảng Dân Chủ còn ủng hộ các chương trình bảo vệ môi trường, kiểm soát súng, luật di trú ít nghiêm ngặt hơn, và quyền của người lao động, theo Từ Điển Merriam-Webster.

Tuy nhiên, hiện nay Đảng Cộng Hòa đã không còn là Đảng Cộng Hòa như từ trước tới giờ mà đã trở thành Đảng Cộng Hòa của Donald Trump hay có người gọn là Đảng Trump. Tiến Sĩ Joseph Cerrone tại Đại Học George Washington University trong bài viết “How Donald Trump Took Over the Republican Party” được đăng trên trang Web www.illiberalism.org hôm 21 tháng 1 năm 2025, đã giải thích cho chúng ta biết bằng cách nào Donald Trump chiếm lấy Đảng Cộng Hòa.

Theo Joseph Cerrone, ông Trump tung ra khẩu hiệu “Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại” để làm hài lòng những người Mỹ da trắng vốn xem mình là chủ nhân đích thực của đất nước này. Đồng thời ông Trump đưa Đảng Cộng Hòa vào một môi trường sinh hoạt chính trị khác xưa: cực đoan trong cách nói và hành động, thường tuyên bố sai sự thật, coi thường pháp quyền, chọn lựa nhân sự thông qua lòng trung thành thay vì tài năng, thanh trừng những nhân sự không trung thành và không theo đường lối của người lãnh đạo mà tối cao là ông Trump.  

Đảng Dân Chủ thường được cho là tự do, trong khi Đảng Cộng Hòa được xem là bảo thủ.

 

 

Theo Gary Miller và Norman Schofield trong bài viết “The Transformation of the Republican and Democratic Party Coalitions in the U.S.” được đăng trong tạp chí Perspectives on Politics số 6 ngày 18 tháng 8 năm 2008, Hoa Kỳ có hệ thống chính trị hai đảng (Cộng Hòa và Dân Chủ). Hai đảng chính trị này linh hoạt và đã trải qua nhiều thay đổi ý thức hệ theo thời gian. Kể từ giữa thế kỷ 20, Đảng Dân Chủ đã ủng hộ các chính sách tự do và Đảng Cộng Hòa thường ủng hộ các chính sách bảo thủ.

Có nhiều trường phái tư tưởng khác nhau trong chủ nghĩa bảo thủ Mỹ. Những nhà bảo thủ xã hội và cánh hữu Thiên Chúa Giáo cổ võ các giá trị truyền thống, phân tán quyền lực không để tập trung, và luật tôn giáo, lo sợ rằng Hoa Kỳ đang trải qua sự sút giảm đạo đức, theo Andrew E. Busch trong bài viết “Social Conservatives and Economic Conservatives” được đăng trong tạp chí Society số 49 vào ngày 1 tháng 1 năm 2012. Những nhà bảo thủ tài chánh cổ võ một chính quyền thu nhỏ, cắt giảm thuế, và giảm bớt chi tiêu của chính quyền. Người Mỹ xác nhận là người bảo thủ thì thường ủng hộ hầu hết hay tất cả những ý tưởng này ở mức độ nào đó, cho rằng chính quyền thu nhỏ và các giá trị truyền thống liên kết chặt chẽ nhau. Theo Bernie Becker trong bài viết “Trump's 6 populist positions” được đăng trên báo Politico ngày 13 tháng 2 năm 2016, thì những nhà dân túy cánh hữu của Mỹ cổ võ việc cắt giảm thuế, chủ nghĩa bảo hộ, và chống di dân, cho rằng chính trị như là trận chiến chống lại “giới tinh hoa” ở trên và “những kẻ gây rối” ở dưới.

Chủ nghĩa tự do ở Mỹ được hình thành để ủng hộ các quyền tự do dân sự mạnh mẽ, tự do văn hóa, và đa dạng văn hóa, theo Paul Starr trong tác phẩm “War and Liberalism” được đăng trong tạp chí The New Republic số 236 vào năm 2007. Các lập trường xã hội tự do gồm việc ủng hộ đối với sự can thiệp của chính quyền để chống lại nghèo đói và các vấn đề xã hội khác thông qua các chương trình như phúc lợi và hệ thống an toàn xã hội, cũng như chống lại sự can thiệp của chính quyền vào hành vi đạo đức và xã hội. Các lập trường kinh tế tự do gồm việc ủng hộ một nền kinh tế hỗn hợp sử dụng hệ thống tư bản được duy trì bằng chủ nghĩa can thiệp và kiểm soát kinh tế, cũng như chống lại chủ nghĩa tư bản tự do và chủ nghĩa xã hội như là phương tiện để phân phối nguồn lực kinh tế. Lý thuyết kinh tế của kinh tế gia John Maynard Keynes thường được đưa vào chính sách kinh tế tự do. Những người tự do sẽ thường ủng hộ các chính sách kinh tế tự do như là phương tiện để ủng hộ cách chính sách xã hội tự do. Theo Anand Giridharadas trong bài viết “Welcome to the New Progressive Era” được đăng trên báo The Atlantic vào ngày 14 tháng 4 năm 2021, các nhà tự do trong phong trào tiến bộ hiện đại ủng hộ việc tái phân phối của cải lớn hơn, gia tăng mức lương tối thiểu liên bang, hệ thống chăm sóc sức khỏe bắt buộc do một bên chi trả, và công lý môi trường.

 

 

 

Theo ký giả David Montgomery, những người Mỹ tự cho là “tự do” thì thường nói rằng quan điểm chính trị của họ là “tả - trái” (left) hay “trung tả” (center-left) hơn là những người tự nói là “rất tự do.” Tương tự, những người Mỹ nói họ là “bảo thủ” thì thường cho rằng họ là “hữu – phải” (right) hay “trung hữu” (center-right) hơn là những người nói rằng họ “rất bảo thủ.” Hầu hết người Mỹ (76%) nói rằng chữ “tự do” thường muốn nói khuynh hướng chính trị của người nào đó là cánh tả.

Nhưng, chữ trái và phải trong chính trị bắt nguồn từ câu chuyện chỗ ngồi của các vị dân cử trong Quốc Hội Pháp sau Cách Mạng 1789. Lấy vị trí chiếc ghế ngồi của Chủ Tịch Quốc Hội Pháp là điểm trung tâm, những người ngồi các hàng ghế bên tay phải gọi là cánh hữu và người ngồi các hàng ghế bên tay trái gọi là cánh tả. Cánh hữu ủng hộ giới quý tộc có quan điểm bảo thủ, trong khi cánh tả đứng về phía trung lưu có quan điểm cấp tiến.

Tại Mỹ, thường người ta dùng chữ tả như là cách viết tắt cho Đảng Dân Chủ và chữ hữu là viết tắt cho Đảng Cộng Hòa. Tuy nhiên, trong chính trị thì không đơn giản như nhãn hiệu được gán bề ngoài, nghĩa là trong Đảng Dân Chủ không phải không có người bảo thủ và trong Đảng Cộng Hòa không phải không có người tự do, chỉ là ở mức độ nhiều hay ít. Cho nên mới có chữ “trung tả” và “trung hữu.” Nhìn chung, cánh tả nhấn mạnh đến dự do, bình đẳng, chức nghiệp, các quyền, tiến bộ và mối liên kết quốc tế, trong khi cánh hữu nhấn mạnh đến quyền lực, đẳng cấp, trật tự, bổn phận, truyền thống, và chủ nghĩa dân tộc.

Theo Tiến Sĩ Daniel J. Fiorino, Giám Đốc của Trung Tâm Chính Sách Môi Trường, trong tác phẩm “Climate change and right-wing populism in the United States” được Environmental Politics xuất bản năm 2022, thì “Trong những năm gần đây, Đảng Cộng Hòa tại Hoa Kỳ đã mang những đặc tính của chủ nghĩa dân túy cánh hữu, đặc biệt dưới thời Tổng Thống Donald Trump. Giống như hầu hết các đảng dân túy cảnh hữu, đảng dưới quyền Trump thù ghét việc giảm thiểu biến đổi khí hậu. Điều này phản ảnh sự nghi ngờ hay bác bỏ khoa học khí hậu, chống đối các cơ chế và thỏa thuận đa phương, khai thác nhiên liệu hóa thạch trong nước một cách hung hăng, và miêu tả những người cổ võ và các chuyên gia khí hậu như là ‘giới tinh hoa’ cố tình phá hoại ý muốn của ‘người dân’.”

Cũng theo Daniel J. Fiorino, chủ nghĩa dân túy cánh hữu đang chiếm ưu thế trong Đảng Cộng Hòa. Đôi khi được gọi là phong trào MAGA hay “America First,” những nhà dân túy Cộng Hòa được mô tả là bao gồm một loạt ý thức hệ cánh hữu như chủ nghĩa bảo thủ dân tộc, chủ nghĩa dân tộc mới, chủ nghĩa trọng thương, và chủ nghĩa Trump (Trumpism).

 

Từ cánh hữu và cánh tả phát sinh ra cực hữu (far right hay radical right) và cực tả (far left hay radical left) trong chính trị. Chữ “radical” được áp dụng cho các nhóm này bởi vì họ tìm cách tạo ra những thay đổi nền tảng trong các cơ chế và loại bỏ những người và các cơ chế đe dọa đến các giá trị hay quyền lợi kinh tế trong cuộc sống chính trị, theo Giáo Sư Martin Duerham trong tác phẩm “The Rise of The Right” được Manchester University Press tại New York xuất bản năm 2000. Theo Martin Duerham, trong chính trị Mỹ, cực hữu là cánh chính trị nghiêng về chủ nghĩa bảo thủ cực đoan, chủ nghĩa dân tộc da trắng, chủ nghĩa da trắng thượng đẳng, hay các tư tưởng hệ cực hữu khác trong một cấu trúc đẳng cấp kết hợp với luận điệu âm mưu cùng với tham vọng duy trì truyền thống và phản tiến hóa.

Theo Rodney P. Carlisle trong “The Encyclopedia of Politics: The Left and the Right,” phổ biến năm 2005, thì “Chính trị cực hữu gồm những người hay các nhóm chủ trương cực đoan về chủ nghĩa dân tộc, bài ngoại, kỳ thị đồng tính, kỳ thị chủng tộc, cực đoan tôn giáo.”

Các đảng chính trị cực tả sử dụng nhiều mô tả về chính họ, gồm đảng công nhân, lao động, xã hội chủ nghĩa, cộng sản, đấu tranh, và cách mạng. Các tư tưởng hệ cực tả thường bắt nguồn từ chủ nghĩa vô chính phủ hay chủ nghĩa Mác, và cả hai thường được kết hợp với nhau, theo Uwe Backes trong tác phẩm “Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension” được xuất bản năm 2023.

Cực tả trở nên nổi bật hơn tại Hoa Kỳ trong việc chống lại Donald Trump sau cuộc tập họp của nhóm cực hữu Unite the Right vào năm 2017, theo Jacob Zenn trong tác phẩm “Examining Equity, Extremism, and Left–Right Reciprocal Radicalization” được xuất bản năm 2023. Trong khi cực tả Mỹ đã phát triển trong nhiều năm trước như là một phong trào đòi công bằng kinh tế, nó đã chuyển sang chống chủ nghĩa kỳ thị chủng tộc được xem là mục tiêu hàng đầu, đặc biệt sau vụ người đàn ông da đen George Floyd vị cảnh sát giết chết vào năm 2020, mà đã trở thành tâm điểm của phong trào chống kỳ thị chủng tộc.

 

 

Trong một nền dân chủ, sự có mặt của các đảng chính trị như Dân Chủ và Cộng Hòa, hoặc các khuynh hướng như tự do và bảo thủ là điều bình thường. Chính sinh hoạt chính trị đa nguyên, đa đảng, và cởi mở ấy đã làm cho nền dân chủ thêm bền vững và phong phú. Đó là những đặc tính ưu việt của nền dân chủ để phân biệt với các thể chế chính trị độc tài, độc đảng chà đạp lên các quyền tự do, dân chủ và nhân quyền của người dân.

Nhưng, khi sinh hoạt chính trị trong nền dân chủ đi đến cực đoan để phát sinh ra các khuynh hướng cực hữu hay cực tả thì đó là nguy cơ phá hủy không những đối với nền dân chủ mà còn đối với tiền đồ của dân tộc!

Cực hữu hay cực tả trong chính trị đều dựa vào các chủ nghĩa cực đoan để làm chỗ dựa, làm thế đứng, làm sức mạnh cho hành động. Chủ nghĩa cực hữu, như trên đã nói là dựa vào chủ nghĩa bảo thủ cực đoan, chủ nghĩa dân tộc da trắng, chủ nghĩa da trắng thượng đẳng, chủ nghĩa bài ngoại, chủ nghĩa kỳ thị chủng tộc và kỳ thị giới tính. Chủ nghĩa cực tả thì dựa vào chủ nghĩa vô chính phủ, chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản.

Các chủ nghĩa tự nó đã là những thế lực chính trị bị buộc chặt vào một tầm nhìn cục bộ, phiến diện và cực đoan. Chúng đặt sự tồn tại và quyền lợi của chủ nghĩa lên trên sự tồn tại và quyền lợi của quốc gia và dân tộc. Thái độ cực đoan tự nó chận đứng con đường dẫn tới hiểu biết, cảm thông và xây dựng.

Trong thế kỷ 20, nhân loại đã chứng kiến sự bộc phát hung tàn và rồi diệt vong của chủ nghĩa Phát-xít, chủ nghĩa thực dân, chủ nghĩa Cộng Sản. Dân tộc Việt Nam cũng đã là nạn nhân bi thảm của chủ nghĩa thuộc địa và chủ nghĩa Cộng Sản, mà hệ quả vẫn còn kéo dài cho đến ngày nay. Làn sóng người Việt tị nạn Cộng Sản khắp nơi trên thế giới trong hậu bán thế kỷ 20 mà trong đó có cộng đồng người Việt tị nạn ở Mỹ, là bằng chứng cụ thể.

Khi cố chấp vào thế đứng chính trị cực đoan một bên, cực hữu hoặc cực tả, họ sẽ có tầm nhìn một chiều phiến diện, chỉ thấy bên này mà không thấy bên kia, hay toàn diện; chỉ cho rằng chủ trương và lập trường của mình là đúng, ngoài ra đều sai. Từ tầm nhìn hạn hẹp này đưa họ tới thái độ cực đoan, độc tài, thù hận, xem đối phương là kẻ thù cần phải bị loại bỏ, kể cả sử dụng bạo lực chính trị. Đó là những gì chúng ta đang chứng kiến xảy ra trên nước Mỹ.

Vì thiên kiến, những nhà lãnh đạo chính trị cực đoan không có lòng bao dung, không có thái độ cởi mở để lắng nghe và hiểu biết quan điểm và lập trường của người khác. Chính vì vậy, họ không muốn nghe những lời lẽ trái với quan điểm của họ. Từ đó dẫn tới việc những nhà lãnh đạo chính trị cực đoan tìm mọi cách tước bỏ quyền tự do ngôn luận của người khác. Đây chính là những gì chúng ta thấy đang diễn ra trong chính trường Mỹ, với vị tổng thống ngày càng mất hết kiên nhẫn với giới truyền thông báo chí, và ngày càng mạnh tay đàn áp đối lập bằng mọi cách, dù cách đó có vi hiến hay không!   

Nước Mỹ từ bao lâu nay giàu mạnh và trở thành cường quốc số một trên thế giới không phải nhờ vào sự lãnh đạo cực đoan của các tổng thống cực hữu hay cực tả, mà là nhờ vào tài lãnh đạo trung dung của hai Đảng Cộng Hòa và Dân Chủ. Với lý tưởng tự do và dân chủ sáng ngời, với lòng nhân đạo yêu thương và đùm bọc đồng loại, với các chính sách phù hợp với khoa học và thích nghi với môi trường sống, nước Mỹ đã luôn dẫn đầu thế giới trong mọi lãnh vực, từ quân sự, kinh tế, tài chánh đến khoa học và nghệ thuật.

Ngược lại, chỉ 9 tháng đầu trong nhiệm kỳ 2 của Tổng Thống Donald Trump, chúng ta đã và đang chứng kiến nhiều đảo lộn dẫn tới bất ổn trong đời sống của người dân Mỹ nói riêng và thế giới nói chung. Các thành trì của trí thức và học thuật mà tiêu biểu là các đại học Harvard, Columbia, UCLA, v.v… đã bị tấn công. Các cơ quan truyền thông báo chí như New York Times, ABC News, VOA, RFA, NPR, PBS, v.v… đã bị kiện để chịu khuất phục, hay bị cắt tài trợ để buộc phải đóng cửa. Tòa Bạch Ốc và Ngũ Giác Đài sàn lọc thành phần phóng viên để được phép vào làm tin hay không, thậm chí còn buộc phóng viên phải ký giấy cam kết không được đưa thông tin khi chưa được phép. Hàng trăm ngàn công chức liên bang bị đuổi việc. Hàng trăm ngàn di dân đã bị cơ quan di trú ICE bố ráp trên toàn quốc để bắt bỏ tù hay trục xuất khỏi nước Mỹ bất chấp tình trạng giấy tờ của họ. Hàng chục triệu đô la tài trợ cho các chương trình nhân đạo quốc tế thông qua cơ quan USAIDS đã bị cắt giảm gây nghèo đó, bệnh tật và nguy cơ tử vong cho nhiều triệu trẻ em ở những nước nghèo…

Sự cai trị của một đảng cực hữu như vậy có “làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại?” Các thế lực cực đoan này (cực hữu hay cực tả) quên rằng, trên thế gian nếu không có người khác thì không có họ; nếu không có đảng phái khác thì không có đảng phái của họ; nếu không có sắc dân khác thì không có chủng tộc của họ; nếu không có tôn giáo khác thì tôn giáo của họ cũng không; nếu sử dụng đàn áp và bạo lực để trị dân thì sẽ đẩy đại khối quần chúng đứng lên làm cách mạng!

Đó là định luật tương quan, tương duyên trong vũ trụ. “Cái này có nên cái kia có. Cái này không nên cái kia không. Cái này sinh nên cái kia sinh. Cái này diệt nên cái kia diệt.” Đức Phật đã nói như thế.

 

Huỳnh Kim Quang