Ảnh: Ngày 30/11/2025, Bộ trưởng Quốc Phòng Hoa Kỳ Pete Hegseth đăng lên trang X một hình giả từ AI mô phỏng bìa sách thiếu nhi Franklin the Turtle, kèm dòng chữ “For your Christmas wish list…”. Hình cho thấy chú rùa Franklin ngồi trên trực thăng quân sự, nhằm ống phóng hỏa tiễn xuống các chiếc thuyền đầy người có trang bị vũ khí trong vùng rừng rậm, với tựa đề: “Franklin Targets Narco Terrorists”. Bài đăng này của ông bộ trưởng thu hút hơn 166.000 lượt thích và 24.000 lượt chia sẻ trong hai ngày.
Năm 2025 sắp khép lại, và theo thông lệ hàng năm, các nhà từ điển trên thế giới lại đi tìm từ ngữ để chọn đặt tên cho cái mớ hỗn độn mà nhân loại vừa bơi qua trong năm.
Oxford chọn cụm từ “mồi giận dữ” (rage bait). Theo các nhà ngôn ngữ học của Oxford, đây là cách tiếng Anh vẫn thường vận hành: hai chữ quen thuộc — “giận dữ” và “mồi nhử” — ghép lại trong bối cảnh trực tuyến để tạo nên một ý niệm mới: thứ nội dung bày ra để cố tình khêu gợi bản tính nóng nảy của người xem, người đọc, khiến thiên hạ phải lao vào vòng tranh cãi chỉ để cuối cùng bấm thêm một cú “tức” nữa.
Macquarie thì chọn “nước ốc AI” (AI slop): mớ chữ nghĩa nhạt như nước ốc, vô hồn, vô bổ, do máy móc phun ra, sai lệch, chẳng ai đòi mà vẫn xông vào mắt người đọc mỗi ngày. Người ta giờ đây không chỉ phải phân biệt thật với hư; mà còn phải lượm sạn trong từng câu chữ, để không nghẹn bởi chính thứ văn bản lẽ ra phải soi sáng trí tuệ thay vì làm nó vẩn đục.
Các nhà từ điển khác cũng chen vai góp mặt: Cambridge với cụm từ “quan hệ ký sinh cảm xúc” (parasocial), Collins với “lập trình theo cảm tính” (vibe coding), và Dictionary.com thì thậm chí chọn hẳn một con số lửng lơ — “67”. Tất cả đều nêu lên khí hậu của năm: một năm được nuôi bằng giận dữ, hỗn loạn và bị nhận chìm trong thứ văn bản vô nhân.
Nhưng đôi khi, để hiểu một năm, người ta cũng chẳng cần phải diễn giải gì nhiều — chỉ cần nhìn thẳng vào một sự việc đủ dị thường mà nói lên hết phần còn lại. Như chuyện phải bảo vệ một chú rùa thiếu nhi khỏi bị chính Bộ Quốc Phòng Hoa Kỳ lạm dụng.
Nhà xuất bản Kids Can Press — nơi nắm giữ bản quyền của chú rùa Franklin từ năm 1986 — vừa lên tiếng rằng họ “không chấp nhận bất cứ cách dùng bạo lực hay xuyên tạc nào liên quan đến Franklin,” một nhân vật mà họ mô tả là “biểu tượng của lòng nhân và sự bao dung của Canada.” Họ phải nói vậy vì Bộ trưởng Quốc Phòng Pete Hegseth hôm 30 tháng 11 vừa đăng một bìa sách giả do AI tạo: “Franklin Nhắm Vào Bọn Khủng Bố Ma Tuý” (Franklin Targets Narco Terrorists), mô tả chú rùa hiền lành đội nón sắt, khoác áo giáp dưới mai, đứng giữa cửa trực thăng và bắn hoả tiễn xuống những chiếc thuyền đang nổ tung. Ông còn đùa thêm: “Cho danh sách quà Giáng Sinh của quý vị…”, như thể đó là món đồ chơi, trong khi chính ông đang bị quốc hội chất vấn về tính hợp pháp của chuỗi tấn công trên biển Caribe từ đầu tháng Chín.
Sự việc ấy, vốn đã quái gỡ, lại diễn ra giữa lúc báo chí phanh phui trong cuộc tấn công đầu tiên hôm 2/9, Hegseth được cho là đã ra lệnh miệng “giết cho hết những người còn sống sót” bằng đòn đánh thứ hai — điều mà cẩm nang Bộ Quốc Phòng xếp vào loại vi phạm luật chiến tranh đối với người bị thương, bệnh hay đắm tàu. Hegseth phủ nhận, gọi đó là “bịa đặt, kích động và bôi nhọ,” khẳng định rằng mọi hành động đều “hợp pháp theo luật Hoa Kỳ và quốc tế.” Nhưng cũng phải nói cho đủ: không có bằng chứng các thuyền kia chở ma tuý, không rõ người bị giết là ai, và theo điều tra của báo chí, một số người có vẻ chỉ là ngư dân đi biển. Thế mà giữa tâm điểm cơn bão, ông ngang nhiên đăng hình… rùa bắn hoả tiễn.
Trong một xã hội tử tế, hành vi ấy đủ để thầy hiệu trưởng giật mình gọi phụ huynh. Nhưng đây lại là người nắm quyền xử lý cả kho vũ khí của quốc gia. Và “người đồng hành” ông chọn lại là một chú rùa dành cho trẻ em — một hình ảnh ông tùy tiện lạm dụng và bóp méo biến thành công cụ, của riêng, bất chấp ý nghĩa nguyên thủy, như thể bản quyền lẫn lương tri đều là chuyện nhỏ.
Điều ông gọi là nhiệm vụ thì báo chí gọi thẳng ra là giết người. Hoa Kỳ không lâm chiến với bất kỳ quốc gia La-tinh nào; không có mặt trận chống ngư dân. Và những video mờ nhạt do chính quyền công bố chỉ càng làm dấy thêm nhiều câu hỏi.
Điều đáng chú ý nhất không phải là cái ‘meme’ ông đăng tải, mà là tính cách “làm điều không phải” phía sau nội dung đó. Một viên chức cao cấp đang bị truy vấn về những sinh mạng mất tích mà lại chọn bám vào một hình ảnh trẻ thơ để xoay hướng người xem, gây cười, gây chú ý — đúng hai thứ mà từ điển trong năm đã cảnh báo: mồi giận dữ và nước ốc AI.
Những kẻ gây thương tổn mà không chạm vách tường lương tâm dĩ nhiên không thấy điều gì sai. Còn một nhà xuất bản nhỏ ở Toronto lại biết rõ ràng phải giữ điều gì: rằng một chú rùa dành cho trẻ thơ không thể bị biến thành công cụ che chắn cho những câu chuyện đổ máu.
Vì thế, nếu phải chọn nơi để gởi gấm niềm tin — một nhà in sách thiếu nhi giữ lòng nhân hay một nhân vật gân bắp từ vai diễn trên sân khấu truyền hình nay nắm quyền sinh sát quốc gia trong tay — hẳn không cần suy nghĩ lâu.
Và có lẽ đây cũng chính là bài học năm 2025 để lại: một năm được đặt tên bằng giận dữ và nước ốc máy móc, nhưng lại được nhắc nhở bởi một chú rùa hiền lành — rằng khi những lớp khói ảo thuật tan đi, thứ còn lại đủ sức soi đường - vẫn là lương tri.
Nina Hòa Bình Lê
Gửi ý kiến của bạn
