Một người biểu tình hô khẩu hiệu phản chiến trong cuộc xuống đường gần Bạch Ốc ở Washington ngày 28 tháng 2, 2026, phản đối chiến dịch quân sự phối hợp giữa Hoa Kỳ và tấn công Iran. Ảnh: Probal Rashid/LightRocket via Getty Images.
Tại Diễn Đàn Kinh Tế Thế Giới ở Davos, Thụy Sĩ vào tháng 1 năm 2026, Tổng Thư Ký Liên Hiệp Quốc Antonio Guterres đã cảnh báo rằng pháp quyền ngày càng bị thay thế bởi “luật rừng,” trích lại theo bài viết “The Uncertainties of the New World Order Affect the Middle East” [Những Bất Ổn Của Trật Tự Thế Giới Mới Ảnh Hưởng Trung Đông] của Amal Mudallali.(1)
Lời cảnh báo của Tổng Thư Ký LHQ không phải bắt nguồn từ những suy diễn không thật mà là từ thực tế đang diễn ra trên thế giới hiện nay. Trật tự thế giới từ sau Thế Chiến Thứ Hai đã thay đổi nhiều lần vì sự cạnh tranh quyền lực trên thế giới của các siêu cường hay các liên minh khu vực. Nhưng nhờ lá chắn pháp quyền được thể hiện qua luật pháp quốc tế mà Mỹ là nước dẫn đầu xây dựng và duy trì nên suốt tám mươi năm qua thế giới đã có thể tương đối giữ được trật tự và sự ổn định để không rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng.
Tuy nhiên, mấy năm gần đây thế giới ngày càng bất ổn vì một vài cường quốc bất chấp luật pháp quốc tế đã dùng vũ lực quân sự tấn công một nước khác có chủ quyền lãnh thổ. Chẳng hạn, cuộc xâm lược bằng quân sự của Nga vào Ukraine vào tháng 2 năm 2022; hoặc Mỹ đã hai lần dùng vũ lực quân sự để xâm phạm chủ quyền của một quốc gia khác khi bắt cóc Thổng Thống Venezuela Nicolás Maduro và phu nhân Cilia Flores vào ngày 3 tháng 1 năm 2026 ngay trên đất nước của họ, và vào ngày 28 tháng 2 năm 2026 Mỹ cùng Do Thái tấn công toàn diện Iran và giết chết lãnh tụ tối cao Iran Ali Hosseini Khamenei cùng hàng chục quan chức cao cấp khác.
Điều đáng quan ngại ở đây là, xưa nay Mỹ là nước đứng đầu trong việc bảo vệ luật pháp quốc tế để duy trì trật tự ổn định toàn cầu, nhưng bây giờ chính Mỹ đã vi phạm luật pháp quốc tế và điều này sẽ bắt thang cho các cường quốc có tham vọng xâm lược các nước có chủ quyền khác, như Trung Cộng, không ngần ngại làm điều đó. Như vậy trật tự thế giới bị phá vỡ và không còn ổn định mà rơi vào khủng hoảng.
Câu hỏi được nêu ra là, tại sao nước Mỹ lại làm vậy? Hay một cách trực diện hơn, tại sao chính quyền của Tổng Thống Donald Trump đã làm vậy? Để trả lời cho câu hỏi này, trước hết, chúng ta phải tìm xem chính sách đối ngoại của ông Trump có chủ trương gì.
Chính sách đối ngoại của Donald Trump
Trong bài phân tích có tựa đề “Trump’s foreign policy message in a nutshell: ‘We can reach you’” [Tóm tắt thông điệp về chính sách đối ngoại của Trump: ‘Chúng tôi sẽ tóm lấy các ngươi’] của ký giả Awad Joumaa của báo Al Jazeera (2) hôm 3 tháng 3 năm 2026, nói rằng chính sách này thách thức các liên minh, các chuẩn mực pháp lý, và ý tưởng rằng hành động gây sốc ở ngoại quốc sẽ đem đến các hệ quả có thể tiên đoán được ở trong nước. Điểm then chốt của chính sách này là thông điệp mà Trump lập đi lập lại bằng nhiều cách: “Chúng tôi có thể tóm các ngươi – và chúng tôi có thể không bảo vệ các ngươi nếu các ngươi không làm theo những gì chúng tôi muốn.”
Các nhà phân tích tại Atlantic Council nói rằng Chiến Lược An Ninh Quốc Gia của Trump “đẩy nhanh cạnh tranh giữa các cường quốc với Trung Cộng và Nga trong khi xem Iran và Bắc Hàn là các chế độ bất lương,” đang tạo ra một bản đồ sắp xết các kẻ thù được phản ảnh trong lời lẽ và các hành động của ông. Trong khi đó, Foreign Policy Research Institute (Viện Nghiên Cứu Chính Sách Đối Ngoại - FPRI) thì mô tả chiến lược của Trump là “một văn bản giao dịch mờ ám,” cho rằng việc bảo đảm an ninh và sự ép buộc các đối thủ được định hình theo những gì người khác “trả” hay nhượng bộ cho Mỹ.
Chiến lược đối ngoại của chính phủ Trump sử dụng sức mạnh kinh tế và quân sự của cường quốc đứng đầu thế giới để làm công cụ thực hiện các chính sách tạo ra nhiều bất ổn trên thế giới.
Về mặt kinh tế, chính phủ Trump tùy tiện áp đặt thuế quan thật cao lên các đối tác thương mại để buộc đối phương phải thương lượng trong điều kiện có lợi cho Mỹ. Nhưng chiến lược này của ông Trump đã không hoàn toàn thành công, bởi vì nhiều nước đã chống lại sự áp đặt thuế quan một chiều mà họ cho là không công bằng, và bởi vì cuối cùng vào tháng 2 năm 2026 Tối Cao Pháp Viện Hoa Kỳ đã ra phán quyết với tỉ số 6-3 nói rằng ông Trump đã vượt quyền Quốc Hội Mỹ trong việc áp đặt thuế quan trên toàn cầu.
Về mặt quân sự, trong nhiệm kỳ 2, ông Trump đã sử dụng sức mạnh quân sự của Mỹ để mở ra nhiều vụ tấn công vào các nước có chủ quyền như vụ lính Mỹ đột nhập vào dinh thự để bắt vợ chồng Tổng Thống Venezuela là Nicolás Maduro và phu nhân Cilia Flores vào ngày 3 tháng 1 năm 2026; hoặc Mỹ cùng với Do Thái tấn công vào Iran vào ngày 28 tháng 2 năm 2026 đã khiến cho cuộc chiến lan rộng ra nhiều nước ở Trung Đông.
Theo ký giả Awad Joumaa, các nhà phân tích cho rằng ông Trump đang hy vọng các cuộc không kích của Mỹ-Do Thái sẽ kích động quần chúng Iran nổi dây lật đổ các nhà lãnh đạo, nhưng sức mạnh không quân bên ngoài không bao giờ trực tiếp đạt được việc thay đổi chính quyền nếu không có lực lượng bộ binh trên đất liền. Atlantic Council cảnh báo rằng cuộc tấn công Iran có nguy cơ lôi cuốn Mỹ vào một cuộc chiến khu vực rộng lớn hơn mà “không có hồi chấm dứt rõ ràng.”
Đối với cuộc chiến mà chính phủ Trump mở ra với Iran, các thăm dò của các cơ quan truyền thông báo chí Mỹ cho thấy đa số người Mỹ chống lại cuộc chiến này và nói rằng ông Trump cần phải có sự chấp thuận của quốc hội để tiếp tục cuộc chiến.
Thăm dò của CNN hôm 2 tháng 3 cho thấy có tới 59% người Mỹ trả lời nói rằng họ không đồng ý việc không kích Iran và họ nghĩ cuộc chiến này sẽ kéo dài. Cũng theo thăm dò của CNN, 62% người Mỹ nói rằng ông Trump cần có sự chấp thuận của quốc hội cho bất cứ hành động quân sự nào khác.(3) Trong khi đó cuộc thăm dò của đài PBS hôm 6 tháng 3 năm 2026 cho thấy 56% người Mỹ được thăm dò nói họ chống lại việc Mỹ tấn công Iran, chỉ có 44% người được thăm dò nói họ ủng hộ.(4)
Cũng nằm trong chính sách đối ngoại của ông Trump, ngày 20 tháng 1 năm 2025 khi vừa tuyên thệ nhậm chức nhiệm kỳ 2, Tổng Thống Donald Trump đã ký ban hành sắc lệnh đóng băng toàn bộ tiền tài trợ, ước tính khoảng 2.5 tỉ đô la, cho Cơ Quan Phát Triển Quốc Tế của Hoa Kỳ (USAID). USAID là cơ quan trợ giúp nhân đạo và phát triển nước ngoài của chính phủ Mỹ được thành lập từ năm 1961. Tài trợ của USAID gồm thuốc men, thực phẩm, nước sạch, giúp nông dân nghèo, bảo vệ phụ nữ và bé gái được an toàn, và cổ võ hòa bình. Số tiền này chiếm chưa tới một phần trăm ngân sách liên bang của Mỹ.
Theo Cơ Quan Oxfam, việc chính phủ Trump cắt tài trợ cho USAID đã làm ít nhất 23 triệu trẻ em thất học, và 95 triệu người mất đi việc chăm sóc sức khỏe cơ bản sẽ dẫn đến hơn 3 triệu người chết mỗi năm từ các bệnh vốn có thể ngăn ngừa.(5)
Donald Trump đang xây dựng hay phá đổ trật tự thế giới?
Vấn đề được nêu ra ở đây là với những chính sách đối ngoại mà chính phủ Trump đã thực hiện trong hơn một năm qua có tác động như thế nào đến trật tự thế giới? Nó củng cố hay phá đổ trật tự thế giới? Chúng ta sẽ nghe một số nhận định từ các nhà nghiên cứu có thẩm quyền về chính sách đối ngoại của Donald Trump.
Daniel S. Hamilton, nhà nghiên cứu cao cấp về Chính Sách Đối Ngoại tại Trung Tâm Về Hoa Kỳ và Châu Âu, nhận định rằng Donald Trump chỉ là “triệu chứng” hơn là “nguyên nhân” thay đổi trật tự thế giới.(6) Ông kể ra nhiều thế lực khác đang xói mòn trật tự thế giới. Chẳng hạn Vladimir Putin cố gắng tạo ra thế chân vạc toàn cầu để Moscow có thể chia phần với Washington và Bắc Kinh. Hoặc Tập Cận Bình muốn sắp đặt các thỏa thuận an ninh tại Đông Á để tìm kiếm trật tự thế giới theo kiểu Trung Cộng. Ấn Độ và Brazil muốn trở thành các cực trong một thế giới đa cực.
Daniel còn nói đến các nhóm siêu quyền lực như Islamic State, Boko Haram góp phần tạo ra sự bất ổn trật tự thế giới. Hoặc ông cũng đề cập đến các tác nhân khác như biến đổi khí hậu, đô thị hóa và thay đổi dân số làm cạn kiệt các nguồn tài nguyên. Những thế lực này đang mở rộng thêm các chênh lệch kinh tế, tạo bất ổn xã hội và làm hàng triệu người di dời chỗ ở.
Daniel nhấn mạnh rằng kỷ nguyên mới của sự đổ vỡ không phải do một người, dù người đó là một tổng thống Mỹ. Sự đóng góp của Trump đã làm cho chính phủ Hoa Kỳ thành vấn đề hơn là giải pháp. Ông ấy giỏi phá hoại hơn là xây dựng.
Trong khi đó, Douglas A. Rediker, nhà nghiên cứu cao cấp về Chính Sách Đối Ngoại, Kinh Tế Toàn Cầu và Sự Phát Triển tại Trung Tâm Về Hoa Kỳ và Châu Âu, cho rằng Trump đang thử nghiệm, và ở những khía cạnh quan trọng đang định hình, các nền tảng của trật tự hậu chiến bằng việc định nghĩa lại thế nào là an ninh và bằng việc đối xử với các mối quan hệ lâu dài như giao dịch hơn là những cam kết thực sự.(7) Thương mại, thuế quan, và đòn bẫy thị trường trở thành các công cụ chính trong chiến lược “Nước Mỹ Trước Hết” của ông ấy. Ông Trump cho rằng chính sách kinh tế là chính sách an ninh quốc gia. Trong cách đó, ông đã thay đổi phạm vi mà Hoa Kỳ và các đối tác của mình hiểu là cốt lõi của sự cạnh tranh địa chính trị.
Douglas nhắc nhở rằng một trật tự thế giới dựa vào các liên minh và các luật lệ dựa vào sự tin tưởng, không chỉ dựa vào ý định của người Mỹ mà là vào sự bền vững của các cơ chế của Hoa Kỳ và sự có thể tiên đoán được đối với sự quản trị kinh tế của Mỹ. Lòng tin ấy từ lâu đã làm cho vai trò của đồng đô la vững chắc, sự lôi cuốn của các thị trường tài chánh Hoa Kỳ, và tính hợp pháp phổ biến của một hệ thống được xây dựng trên việc áp dụng công bằng các luật lệ của Mỹ. Khi niềm tin đó tiêu tan, các nhà đầu tư và các chính phủ sẽ dựng hàng rào bảo vệ.
Douglas nhắc lại chuyện Trump thành lập “Hội Đồng Hòa Bình” tại Diễn Đàn Kinh Tế Thế Giới lần thứ 56 vào tháng 1 năm 2026. Ông nói rằng chuyện này báo hiệu sự cam kết suy yếu đối với cấu trúc mà chính Washington đã xây dựng để thúc đẩy các giá trị và thế giới quan của Hoa Kỳ. Điều đó còn liên lụy đến Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế và các cơ chế ứng phó khủng hoảng khác. Ông nêu nghi vấn rằng trong khủng hoảng toàn cầu lần tới, Hoa Kỳ sẽ có thể và muốn lãnh đạo một cuộc ứng phó có phối hợp như đã làm vào năm 2008?
Douglas nói rằng một khi niềm tin đã bị suy yếu, việc tái đánh giá có thể diễn ra nhanh chóng, khi các chính phủ và các thị trường định giá một Hoa Kỳ thiên về giao dịch hơn và cái neo cơ chế không còn đáng tin cậy. Trong tình cảnh đó, sự vụn vỡ trở thành tự củng cố: các đối tác đa dạng hóa, những sắp xếp thay thế sâu rộng, và thói quen hợp tác mà một thời đã thành tự động lại bắt đầu mờ nhạt.
Trong khi đó, nhà nghiên cứu Chính Sách Đối Ngoại tại Trung Tâm Về Hoa Kỳ và Châu Âu, cũng là Giám Đốc Dự Án Thổ Nhĩ Kỳ Asli Aydıntaşbaş thì cho rằng Trump đang phá hủy trật tự toàn cầu.(8) Asli giải thích rằng “Hội Đồng Hòa Bình” của Trump đã thu hút nhiều nước lớn tầm trung như Thổ Nhĩ Kỳ, Ả Rập Saudi, Azerbaijan, và Pakistan, mà những nước này, hầu hết đều là chế độ độc tài với vài ngoại lệ, từ lâu đã cảm thấy bị gạt ra ngoài lề, bị chỉ trích, hay bị loại ra khỏi hệ thống quốc tế do Tây phương lãnh đạo. Bây giờ Trump quy tụ họ lại mà không áp đặt luật lệ hay tiêu chuẩn nào, chỉ cho họ quyền tiếp cận, tầm nhìn và giao dịch. Nó trông giống một nhóm BRICS được tổ chức không dựa vào các giá trị hay nền dân chủ.
Asli nhấn mạnh rằng điều này đánh dấu một sự thay đổi nền tảng trong chính trị toàn cầu. Trump không phải đang tạo ra một trật tự mới, mà ông đang củng cố giá trị nhận định rằng trật tự cũ được lãnh đạo bởi Hoa Kỳ là không còn hiệu năng, đạo đức giả, và chỉ làm lợi cho Âu Châu.
Ryan Hass, nhà nghiên cứu Chính Sách Đối Ngoại tại John L. Thornton China Center, Center for East Asia Policy Studies, và The Brookings Institution, nói rằng ông Trump sẽ được nhớ tới như một nhân vật chuyển đổi, chứ không phải là một người tạo ra sự thay đổi.(9) Ông ấy đang tăng tốc sự chuyển đổi từ trật tự quốc tế do Hoa Kỳ lãnh đạo, nhưng ông ấy không có tầm nhìn, kỷ luật, và tài lãnh đạo để mang các quốc gia lại bên nhau trong một kế hoạch cho tương lai.
Theo Ryan, hình dạng tương lai của một hệ thống quốc tế vẫn còn chưa rõ, mà cũng không ai tiên đoán được. Hiện tại được đặc trưng bởi sự trổi dậy của chủ nghĩa dân túy và chủ nghĩa bảo hộ hơn là sự nổi lên của một hệ thống quốc tế mới. Hai đại cường thế giới, Mỹ và Trung Quốc, thì tập trung vào việc giảm lệ thuộc vào nhau và tìm kiếm sự tự lực lớn hơn. Canada, Ấn Độ, Liên Hiệp Châu Âu, Nhật, Nam Hàn, và các nước lớn khác thì đang cùng nhau xây dựng thành trì bảo vệ để chống lại các đại cường.
Với nhà nghiên cứu Patricia M. Kim về Chính Sách Đối Ngoại tại Center for Asia Policy Studies và John L. Thornton China Center, thì nhắc nhở rằng ảnh hưởng của Mỹ không phải chỉ là sức mạnh quân sự hay kinh tế, mà còn là sức mạnh mềm. Sự ngưỡng mộ đối với xã hội Hoa Kỳ -- sự cởi mở, đa dạng, khả năng sáng tạo của nó, và sự hứa hẹn của giấc mơ Mỹ -- thường làm giảm bớt tác động tiêu cực từ những thất bại của chính sách đối ngoại. Vì thế, ngay cả khi Mỹ gặp khó khăn, nhiều người trên thế giới vẫn muốn hợp tác.(10)
Patricia cho rằng, ông Trump không chỉ thách thức truyền thống này mà còn làm xói mòn nó. Cách tiếp cận của ông ấy với thế giới thì trơ trẽn bất thường, buôn bán một cách công khai, và xói mòn uy tín. Bằng việc đe dọa đánh thuế tùy tiện, nghi ngờ các cam kết an ninh, và khinh thường các chuẩn mực quốc tế đã được thiết lập tốt, ông ấy đã xoi lủng uy tín của Mỹ trong các cách mà sẽ khó để đảo ngược lại.
Trong khi đó, Stephanie T. Williams, nhà nghiên cứu về Chính Sách Đối Ngoại tại Center for Middle East Policy, thì nói huỵch toẹt ra rằng với Trump là vì tiền.(11) Bà nói rằng dù là áp đặt thuế quan một cách hỗn loạn, bắt cóc tổng thống Venezuela, đe dọa chủ quyền lãnh thổ của Greenland, hay thành lập cái gọi là “Hội Đồng Hòa Bình,” động cơ chính của Trump là bảo đảm sự giàu có cho gia đình ông, cho nhóm lợi ích trung thành, và những nhà tài trợ doanh nghiệp của ông. Stephanie nhấn mạnh rằng hành động như thế, ông Trump đã đảo ngược những gì đã là trật tự quốc tế dựa trên luật lệ mong manh từ thời hậu Chiến Tranh Lạnh, đã thỏa hiệp với cuộc xâm lăng tàn bạo của Nga vào Ukraine và sự tàn phá bừa bãi của Do Thái đối với Gaza.
Nói tóm lại, Liên Hiệp Quốc không phải là cơ chế có quyền lực đối với 193 nước thành viên về pháp lý và quân sự, cho nên tổ chức này xưa nay chỉ có tính tượng trưng về sự điều hợp và điều giải trong chừng mức giới hạn.
Nhưng dựa trên danh nghĩa của Liên Hiệp Quốc, Hội Đồng Bảo An đã nhiều lần ra nghị quyết lên án, thực hiện các trừng phạt bằng việc cấm vận các thành viên nào vi phạm luật pháp quốc tế một cách trắng trợn, nhất là việc sử dụng vũ lực để xâm lăng hay xâm phạm một nước có chủ quyền. Việc làm này mặc dù không ngăn chận được hoàn toàn và cũng không giải quyết được hết mọi hành động vi phạm luật pháp quốc tế của các quốc gia thành viên, nhưng nó có tác dụng khuyến cáo, răn đe, làm chùng bước, gây quan ngại và khiến nản lòng một số nhà lãnh đạo có tham vọng lãnh thổ hay thích sử dụng bạo lực quân sự để giải quyết các tranh chấp. Đặc biệt, đó là lá chắn đạo đức của nhân loại để cho thấy rằng việc vi phạm luật pháp quốc tế là hành vi sai trái, bất thiện.
Hoa Kỳ là một trong năm nước thành viên sáng lập của tổ chức Liên Hiệp Quốc từ năm 1945 đến nay. Nhờ sức mạnh văn hóa, kỹ thuật, chính trị, kinh tế và quân sự của một siêu cường, Hoa Kỳ đóng vai trò rất quan trọng trong việc duy trì nền trật tự thế giới. Điều cần lưu ý là Hoa Kỳ không chỉ nhờ vào sức mạnh kinh tế và quân sự để trở thành cường quốc số một trên thế giới, mà còn nhờ vào sức mạnh mềm, gồm giáo dục, văn hóa, khoa học kỹ thuật, và lý tưởng tự do, dân chủ.
Chính phủ Trump nghĩ rằng với sức mạnh kinh tế và quân sự số một trên toàn cầu của Mỹ là đủ để bắt cả thế giới phải quy phục mình là cách suy nghĩ không những ảo tưởng mà còn vô cùng nguy hiểm. Ảo tưởng vì nước Mỹ không thể phát triển giàu mạnh nếu không có các mối quan hệ tương sinh tương tác với thế giới bên ngoài. Nước Mỹ không thể tự mình chế ra tất cả mọi thứ để đáp ứng với vô số nhu cầu tồn tại cho một nền kinh tế hay cho một nền công kỹ nghệ. Nước Mỹ cũng không thể giàu mạnh nếu sản phẩm của mình làm ra không bán được cho ai vì bị xa lánh, cô lập, tẩy chay. Nguy hiểm vì nước Mỹ ỷ thế cường quốc để đem bom đạn tấn công một nước có chủ quyền tức là tự mình phá hủy luật pháp quốc tế để đưa thế giới vào khủng hoảng. Nước Mỹ đã có thể làm được thì Trung Quốc, Ấn Độ, Brazil, v.v… cũng có thể làm được. Như vậy trật tự thế giới bị đổ vỡ tan tành!
Huỳnh Kim Quang
________________
(1) Amal Mudallali, The Uncertainties of the New World Order Affect the Middle East -- https://arabcenterdc.org.
(2) Awad Joumaa, Trump’s foreign policy message in a nutshell: ‘We can reach you’ -- www.aljazeera.com.
(3) Xem “CNN poll: 59% of Americans disapprove of Iran strikes and most think a long-term conflict is likely” -- https://www.cnn.com.
(4) Xem “Majority of Americans oppose military action in Iran, new poll finds” -- https://www.pbs.org.
(5) Xem “What USAID did, and the effects of Trump's cuts on lifesaving aid,” by Oxfam America -- https://www.oxfamamerica.org.
(6) Trong bài nhận định gồm nhiều nhà nghiên cứu của Viện Brookings “Is Trump reshaping the world order?” -- www.brookings.edu.
(7) Xem chú thích 6.
(8) Xem cht. 6.
(9) Xem cht. 6.
(10) Xem cht. 6.
(11) Xem cht. 6.
