Lịch sử cho thấy các phong trào chính trị bền vững nhất là những phong trào xây dựng được liên minh đa dạng về sắc tộc, giai cấp và thế hệ. Ảnh: Biểu Tình No King ở Santa Ana ngày 14 tháng 6, 2025. Ảnh Việt Báo.
Trong thời đại của những dòng tin tức u ám và bầu không khí chính trị đầy bất an, hành động tập thể và tổ chức vận động ở cấp cơ sở vẫn lặng lẽ tỏa sáng như ánh lửa ấm giữa đêm dài, không chỉ giúp xua tan tuyệt vọng mà còn khơi lên hy vọng thay đổi và tiến bộ.
Chính ánh lửa đó đã thôi thúc những người bất đồng với Tổng thống Donald Trump xuống đường. Các cuộc biểu tình trong suốt mùa xuân và mùa hè đã cho thấy sự phản đối mạnh mẽ (không chỉ riêng ở Hoa Kỳ mà còn lan ra toàn thế giới) đối với nghị trình của chính quyền Trump, đặc biệt là các nỗ lực nhằm thâu tóm quyền lực và phá hoại các cơ quan và dịch vụ công trọng yếu. Hậu quả từ các chính sách ấy chủ yếu đè nặng lên các cộng đồng vốn đã chịu nhiều thiệt thòi: di dân, người nghèo, người da màu, phụ nữ và cộng đồng LGBTQIA+.
Tuy nhiên, một số chuyên gia lưu ý rằng, tương tự nhiều cuộc biểu tình dưới thời nhiệm kỳ đầu của Trump, phần đông những người tham gia các cuộc biểu tình như “No Kings” chủ yếu là người da trắng (và là người cao niên).
Điều này là điều đáng suy ngẫm, vì nếu nhìn lại quá khứ, có thể thấy các phong trào hành động tập thể sẽ trở nên vững chắc và tác động rộng lớn hơn khi vượt qua được những ranh giới như sắc tộc, giai cấp, tuổi tác và phái tính. Các phong trào tiêu biểu như Mississippi Freedom Movement hay Rainbow Coalitions là minh chứng rõ ràng: dù luôn phải đối mặt với khó khăn và khác biệt, việc liên kết giữa các nhóm xã hội khác nhau sẽ giúp mở rộng ảnh hưởng và tăng cường sức mạnh hành động.
Những liên minh đa sắc tộc và đa giai cấp có thể không được ghi chép đầy đủ trong sử sách, nhưng chúng từng tồn tại và có tác động sâu sắc vào những năm 1960.
Tại Chicago chẳng hạn, nhóm những công nhân da trắng đến từ miền Nam, được biết đến với tên gọi Young Patriots Organization, đã hợp tác chặt chẽ với Black Panther Party ở Illinois và Rican Young Lords Organization của cộng đồng Puerto Rico để chống lại nạn phân biệt sắc tộc và nghèo đói. Không chỉ biểu tình, họ còn tổ chức các chương trình giúp đỡ cộng đồng. Nhờ học hỏi cách làm từ các tổ chức người da đen và Latino, nhóm Young Patriots đã thành công đưa những người da trắng nghèo đói từng bị gạt ra bên lề xã hội vào cuộc đấu tranh chung. Họ còn mở các phòng khám miễn phí, giúp chăm sóc sức khỏe cho hàng ngàn người dân ở khu Uptown (lúc bấy giờ được xem là “thiên đường của dân nhà quê”). Thành tựu của họ cho thấy khi con người vượt qua rào cản khác biệt, họ có thể tạo ra những cộng đồng mạnh mẽ hơn, đoàn kết hơn.
Dù vậy, việc xây dựng liên minh giữa các nhóm rất khác nhau không phải lúc nào cũng thuận lợi. Thí dụ như Mississippi Freedom Movement, biểu tượng nổi bật trong phong trào dân quyền miền Nam.
Phong trào này bắt nguồn từ phong trào sinh viên trong các trường đại học, dẫn đến sự ra đời của các nhóm như Ủy Hội Điều Phối Bất Bạo Động Sinh Viên (Student Nonviolent Coordinating Committee, SNCC), được thành lập vào năm 1960 và nổi tiếng với các cuộc tọa kháng và dự án “Mùa Hè Tự Do” (Freedom Summer) nhằm vận động ghi danh cử tri năm 1964. Dù do sinh viên da đen sáng lập và dẫn dắt, SNCC cũng đã huy động được hơn 1,000 sinh viên da trắng từ miền Bắc cùng tham gia.
Năm 1964, tổ chức này chuyển trọng tâm sang bang Mississippi. Dù trên lý thuyết, Đạo Luật Dân Quyền (Civil Rights Act) mới được ban hành đã xóa bỏ phần nào các rào cản phân biệt sắc tộc, nhưng thực tế là các quy định tại tiểu bang và địa phương vẫn tiếp tay cho giới chức da trắng dựng nên đủ loại trở ngại nhằm ngăn cản người da đen đi ghi danh bầu cử.
Hơn nữa, người da trắng còn sử dụng bạo lực để đe dọa, phân biệt đối xử (được giới tinh hoa ngầm cho phép) để dập tắt mọi nỗ lực vận động vì người da đen. Trước tình hình ấy, SNCC đã bắt tay với các tổ chức dân quyền toàn quốc khác để thành lập Hội Đồng Các Tổ Chức Liên Kết (Civil Rights organizations to form the Council of Federated Organizations, COFO). Những chiến dịch ghi danh cử tri mà COFO tiến hành đã mở đường cho Mississippi Freedom Movement bùng lên, và từ đó, Đảng Dân Chủ Tự Do Mississippi (MFDP) ra đời, do chính công nhân da đen trong tiểu bang dẫn dắt.
MFDP đấu tranh để người da đen tại Mississippi có đại diện chính trị đúng nghĩa, và cũng chống lại thứ tư tưởng chính trị thượng tôn da trắng “Dixiecrat” vốn chi phối Đảng Dân Chủ bang này. Từ 1961 đến 1966, liên minh giữa SNCC và MFDP miệt mài phát tờ rơi và tổ chức các chiến dịch vận động tại các trường đại học miền Bắc lẫn trong những cộng đồng nghèo ở miền Nam. Họ đã đưa được hai nhóm người tưởng chừng không bao giờ cùng chí hướng vào chung một phong trào: người da đen lao động nghèo miền Nam và sinh viên da trắng miền Bắc thuộc tầng lớp khá giả. Cả hai đều mang theo những câu chuyện, kinh nghiệm và phương thức hành động khác nhau, nhưng lại cùng góp phần làm nên một phong trào mạnh mẽ và đầy sức sống.
Lãnh đạo của SNCC và MFDP hiểu rằng để giữ cho một liên minh đa dạng như vậy bền vững, cần phải truyền đạt mục tiêu đấu tranh bằng cách nói sao cho chạm được đến trái tim và lý tưởng của cả hai nhóm. Khi vận động tầng lớp công nhân da đen nghèo ở miền Nam, MFDP nhấn mạnh rằng quyền lợi chính trị không chỉ là danh nghĩa, mà có ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống thường nhật của họ: có quyền bầu cử nghĩa là có thêm tiếng nói, có thêm an toàn, có thêm cơ hội. Trong tờ rơi “The Congressional Challenge,” họ viết rõ ràng: “Quốc hội không làm điều có lợi cho chúng ta, vì không có ai trong đó nói thay chúng ta.”
Còn SNCC thì hướng đến sinh viên da trắng ở miền Bắc, giúp họ thấy rõ sự bất công khi người da đen bị tước quyền bầu cử. Những tờ rơi phát tại các trường đại học giải thích cặn kẽ khía cạnh lịch sử và pháp luật của bất bình đẳng sắc tộc, đồng thời vạch trần sự áp bức của giới thượng lưu da trắng miền Nam, những người đã và đang dung túng cho bạo lực và kỳ thị.
Năm 1964, MFDP công khai đối đầu với phái đoàn Mississippi toàn người da trắng tại Đại hội Đảng Dân Chủ Toàn Quốc. Mặc dù không giành được ghế đại diện, nhưng nỗ lực của họ đã góp phần quan trọng trong việc làm thay đổi cục diện chính trị của đảng. Họ thu hút được sự hậu thuẫn từ các nhà lập pháp cấp tiến, và gây áp lực loại bỏ các nhân vật ủng hộ phân biệt sắc tộc. Cuộc giằng co này đã góp phần tái tạo lại nền tảng cử tri của Đảng Dân Chủ và mở đường cho các đạo luật dân quyền tiếp theo. Bên cạnh đó, những nỗ lực ấy còn phơi bày trước toàn quốc cách mà Đảng Dân Chủ ở miền Nam đã tước bỏ quyền tham chính của người da đen – một bước ngoặc làm thay đổi vĩnh viễn bản đồ sắc tộc trong chính trường Mỹ.
Thế nhưng, việc phối hợp giữa những nhóm có lý tưởng và quyền lợi khác nhau lại là một bài toán khó. Những tranh cãi về mục tiêu và cách làm đã làm liên minh lung lay, và cuối cùng, SNCC tan rã. Trong khi các tổ chức dân quyền chính thống khác chọn con đường hòa nhập, thì lãnh đạo SNCC bắt đầu nghiêng về tư tưởng tách biệt da đen, khiến các thành viên da trắng cảm thấy bị cho ra rìa. Đến năm 1966, tổ chức đã chính thức cấm người da trắng tham gia. Quyết định này làm lung lay nền tảng ổn định, khả năng hợp tác, và sức ảnh hưởng của họ trong những năm tiếp theo.
Câu chuyện của MFDP và nhóm Young Patriots là minh chứng sống động cho cả cơ hội lẫn trở ngại mà các liên minh đa dạng có thể mang lại trong hành trình phản đối và tìm kiếm sự thay đổi trước những chính sách của chính quyền Trump. Kinh nghiệm từ lịch sử cho thấy, một chiến lược truyền thông hiệu quả cùng với sự hợp tác có định hướng chính là nền tảng vững chắc để thiết lập những khối liên minh lớn. Nhưng lịch sử ấy cũng nhấn mạnh: sự khác biệt sâu sắc về góc nhìn và vị trí xã hội có thể làm các liên minh ấy dễ dàng tan rã.
Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng, các nhà hoạt động cấp tiến hiện nay thường là người da trắng có học vấn cao, nhưng họ chưa biết cách kết nối với cộng đồng da màu và các nhóm thiểu số. Họ thường triển khai phong trào theo quan điểm và cách làm của riêng mình, không lắng nghe và hỗ trợ những người chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ các chính sách của Trump. Ngay cả trong những liên minh được xem là đa sắc tộc, cách làm này dễ khiến người da màu cảm thấy bị bỏ rơi và mệt mỏi, buông xuôi.
Chính sự thiếu sót này đang âm thầm làm suy yếu nỗ lực chung. Nếu nhìn lại những gì MFDP và Young Patriots từng làm, ta sẽ thấy một lối đi khác: một chiến lược hợp tác khéo léo và tinh tế. Tuy không thể hứa hẹn thành công tuyệt đối, nhưng đây vẫn là con đường khả quan hơn nhiều so với phần lớn cách làm hiện nay.
VB biên dịch
Nguồn: “What History Can Teach Modern Activists About Coalition Building” được đăng trên trang Time.com.
Gửi ý kiến của bạn
