Putin coi Biển Đen là chiến lược sống còn để mở rộng ảnh hưởng toàn cầu, bất chấp sự kháng cự quyết liệt từ Ukraine. Cuộc đối đầu tại khu vực này là một thách thức lớn đối với an ninh của phương Tây. (Nguồn: Chụp lại từ YouTube)
Giữa lúc các nhà lãnh đạo Âu Châu cùng Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đang nỗ lực thuyết phục Trump đừng quay lưng với Kyiv, có một điều chắc chắn: Putin sẽ không bao giờ từ bỏ tham vọng thống trị Biển Đen. Đó không chỉ là một mục tiêu chiến lược, mà còn là một phần trong sứ mệnh lịch sử mà ông ta đã vạch ra cho nước Nga.
Chính những chiến thuật của Ukraine đã trở thành giáo trình cho hải quân Nga. Trong một chiến dịch đầy táo bạo, Kyiv từng sử dụng các xuồng điều khiển từ xa (naval drone) và phi đạn để giáng những đòn chí mạng vào Hạm đội Biển Đen. Kết quả là một phần ba hạm đội này đã bị tiêu diệt hoặc tê liệt, vòng vây trên các cảng biển Ukraine bị phá vỡ, và phần lớn chiến hạm Nga phải rút về các căn cứ ở miền nam. Nhờ đó, hoạt động xuất cảng ngũ cốc của Ukraine đã phục hồi gần bằng mức trước chiến tranh.
Điện Kremlin không hề bỏ qua bài học đắt giá này. Trong cuộc tập trận “Bão Tháng Bảy” (July Storm), hải quân Nga đã thực hành chính xác những gì họ đã nếm trải: sử dụng xuồng điều khiển từ xa mang theo thuốc nổ để tấn công mục tiêu, kết hợp với diễn tập tác chiến chống tàu ngầm, rải mìn và phóng phi đạn. Putin cho biết đây là cách rèn luyện hải quân để “đẩy lùi các cuộc tấn công trên biển” và thực hiện “các nhiệm vụ đặc biệt trong chiến đấu,” và cũng nhắc tới những “bài học kinh nghiệm” từ xung đột với Ukraine ở Biển Đen.
Điều đáng nói là: Ukraine hầu như không có hải quân truyền thống, nên có thể thấy cuộc tập trận của Nga là một sự chuẩn bị cho những cuộc đối đầu lớn hơn trong tương lai, vượt ra ngoài phạm vi của chiến sự tại Ukraine.
Nỗi ám ảnh mang tên Biển Đen
Vì sao vùng biển này lại quan trọng đến vậy? Với Moscow, Biển Đen từ lâu là chìa khóa cho giấc mơ bá quyền toàn cầu, cho vị thế cường quốc và cho cả bản sắc của nước Nga. Từ thời Pyotr Đại Đế đến Sa hoàng Nikolai I, các đời vua Nga liên tục gây chiến để giành giật từng tấc bờ biển. Sau này, Lenin quyết tâm bảo vệ khu vực Biển Đen trong Nội chiến, còn Stalin coi Hạm đội Biển Đen là trung tâm chiến lược của Liên Xô.
Putin cũng đang đi theo đúng con đường đó. Với Putin, bản sắc Nga là một không gian văn hóa-ngôn ngữ rộng lớn, vượt xa biên giới chính thức. Chính từ quan niệm này mà ông phủ nhận quy chế quốc gia độc lập của Ukraine. Cuộc chiến ở Ukraine và khát vọng Biển Đen là hai mặt của cùng một vấn đề: Biển Đen là cánh cửa chiến lược để Nga mở rộng ảnh hưởng, vươn tới Địa Trung Hải, Trung Đông và Phi Châu.
Tầm quan trọng của Biển Đen càng tăng sau khi Phần Lan và Thụy Điển gia nhập NATO vào năm 2023 và 2024, siết chặt vòng vây quanh Nga ở vùng Baltic. Trước đó, Putin đã từng bước mở rộng quyền kiểm soát của Nga ở Biển Đen: chiếm một phần Georgia (2008), sáp nhập Crimea (2014), rồi kiểm soát Sevastopol cùng nhiều vùng rộng lớn ở Kherson và Zaporizhzhia (2022). Những vùng này chính là bàn đạp để Moscow đe dọa an ninh Âu Châu theo nhiều cách khác nhau.
Bài toán khó của Âu Châu
An ninh của Âu Châu hiện đang được xây dựng trên cơ sở đối đầu trực diện với Nga, và Biển Đen chính là khu vực trọng yếu của cuộc đối đầu này. Nơi đây là một bàn cờ phức tạp với vấn đề tranh chấp chủ quyền, những tuyến năng lượng chiến lược, hành lang ngũ cốc quan trọng, và hàng loạt xung đột chưa khép lại. Đây chính là nơi Âu Châu phải chứng minh năng lực tự vệ, cũng là mặt trận trung tâm trong cuộc đối đầu với Nga.
Nếu Hoa Kỳ thật sự “nghỉ chơi” với Âu Châu dưới thời Tổng thống Trump, Putin sẽ càng thêm táo bạo, sẵn sàng khai thác mọi kẽ hở và thử thách sự đoàn kết của EU. Từ khi Trump quay lại Tòa Bạch Ốc, lục địa già đã phải tăng tốc xây dựng phòng thủ tập thể, nâng mức chi tiêu cho quốc phòng từ mức 2% lên tới 5% GDP.
Dù các nhà lãnh đạo Âu Châu đã bàn bạc nhiều kịch bản khác nhau cho an ninh Biển Đen, nhưng sau cùng họ vẫn quy về một chiến lược cốt lõi: giữ cho Hoa Kỳ tiếp tục gắn bó với Ukraine và Biển Đen.
Nếu Washington thực sự bắt tay với Moscow và từ chối bảo đảm an ninh cho Kyiv, Âu Châu sẽ phải một mình đương đầu với Nga.
Để đối phó, EU đã thông qua Chiến lược Biển Đen (Black Sea Strategy) mới vào tháng 5, với trọng tâm là thành lập Trung tâm An ninh Hàng hải (Black Sea Maritime Security Hub). Cơ quan này được giao nhiệm vụ giám sát và đưa ra cảnh báo sớm trước những đe dọa cũng như hành động phá hoại.
Về lý thuyết, đây là một bước đi đúng hướng. Nhưng câu hỏi lớn là các cảnh báo đó sẽ dẫn đến những hành động cụ thể nào, đặc biệt khi chiến lược của Âu Châu có một lỗ hổng chí mạng: vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ.
Theo Công ước Montreux (Montreux Convention), Ankara có quyền kiểm soát hai eo biển Bosporus và Dardanelles. Nói nôm na, họ chính là “người gác cổng” của Biển Đen. Phương Tây không thể có được cái gật đầu của Thổ Nhĩ Kỳ cho việc tăng cường sự hiện diện của NATO, vì Ankara xem đó là hành động vi phạm Công ước và đi ngược lại lợi ích quốc gia của họ. Không có sự hợp tác của Ankara, chiến lược của Âu Châu sẽ khó thành công. Thêm vào đó, các quốc gia ven biển khác như Georgia, Bulgaria và Romania vẫn còn nhiều điểm yếu dễ bị Nga lợi dụng.
Trên bàn cờ đó, Ukraine đóng vai trò mấu chốt. Một Ukraine vững mạnh, có khả năng bảo vệ bờ biển của mình và tạo thế cân bằng với Nga, không chỉ là điều kiện sống còn cho chính họ mà còn là tấm khiên che chắn cho toàn bộ khu vực. Âu Châu cần một chiến lược dài hơi và bền bỉ để giúp Kyiv thực hiện được điều này.
Tái thiết sức mạnh hải quân
Bất chấp tổn thất, tham vọng của Moscow không hề suy giảm. Một trong những ưu tiên hàng đầu của họ hiện nay là tái xây dựng và hiện đại hóa Hạm đội Biển Đen để thích ứng với chiến tranh hải quân kiểu mới. Tháng 6, Putin đã chuẩn thuận một học thuyết hải quân mới, đặt mục tiêu khôi phục vị thế cường quốc biển của Nga. Nikolai Patrushev, cánh tay phải của Putin, tuyên bố: “Trong những năm tới, Hạm đội Biển Đen sẽ được tăng cường sức mạnh với các khinh hạm, tàu hộ vệ phi đạn, chiến đấu cơ và các hệ thống robot hải quân mới.” Ông nhấn mạnh lực lượng này là vũ khí chính để Nga đối phó NATO và ngăn chặn ảnh hưởng phương Tây. Nga thậm chí đã khởi công xây dựng căn cứ hải quân mới ở Abkhazia (Georgia) vùng đất mà họ đã chiếm từ năm 2008.
Sự sụp đổ của chế độ Assad ở Syria là một đòn giáng mạnh vào vị thế của Nga ở Địa Trung Hải. Moscow đang rất muốn đưa hai tàu ngầm đang kẹt lại ở Syria quay về Biển Đen để tăng cường lực lượng, nhưng cánh cửa đã đóng lại. Dựa vào Công ước Montreux, Thổ Nhĩ Kỳ đã chặn mọi lối đi của chiến hạm, và có lẽ sẽ không mở lại cho đến khi có một hòa ước toàn diện.
Dù vậy, với sự hỗ trợ công nghệ từ TQ, chỉ trong vài năm nữa, Nga có thể trở lại với một hạm đội hùng mạnh, sẵn sàng tác chiến ở Biển Đen. Khi đó, mối đe dọa mới sẽ khiến thương mại toàn cầu bất ổn, làm các đồng minh nghi kỵ lẫn nhau và buộc Âu Châu luôn phải căng mình ứng phó.
Để ngăn chặn kịch bản này, bắt buộc phải có sự hợp tác chặt chẽ giữa Âu Châu, Anh, và Thổ Nhĩ Kỳ. Dù không muốn NATO can dự sâu hơn ở Biển Đen, Thổ Nhĩ Kỳ lại có điểm chung với phương Tây: cần giữ thế cân bằng quyền lực và chống lại bá quyền của Nga.
Trong hai thập niên qua, chính sự hung hăng của Nga đã đẩy các nước trong khu vực xích lại gần phương Tây hơn. Nhưng Moscow sẽ không ngồi yên, họ sẽ làm mọi cách để ngăn chặn quá trình hội nhập này (trừ Thổ Nhĩ Kỳ) và buộc các nước láng giềng phải khuất phục.
Trong tương lai, nếu có bất kỳ cuộc hòa đàm nào, Nga sẽ tìm cách buộc Ukraine phi quân sự hóa, hạn chế tối đa khả năng vũ trang và hợp tác an ninh với NATO cũng như Âu Châu. Điều này sẽ khiến Ukraine luôn rơi vào thế yếu, kéo theo là cơ nguy với an ninh của EU. Nếu hòa đàm thất bại, Moscow có thể sẽ đổ lỗi cho Kyiv và leo thang chiến tranh, mục tiêu chắc chắn sẽ là cảng Odesa.
Kết cục của cuộc chiến ở Biển Đen sẽ định hình lại toàn bộ trật tự khu vực. Một nước Nga thắng thế sẽ trở nên nguy hiểm hơn bao giờ hết, gieo rắc bầu không khí bất an kéo dài từ Armenia, Gruzia, Kazakhstan, Moldova cho đến các nước vùng Baltic.
Khi làn sóng xung đột lắng xuống cũng sẽ lúc bản đồ khu vực được vẽ lại, mở ra chương mới cho vị thế của Nga. Muốn chặn đứng bước tiến của Moscow, phương Tây, Anh quốc, và Thổ Nhĩ Kỳ (và tốt nhất là cả Hoa Kỳ) phải đảm bảo Ukraine tồn tại với tư cách là một quốc gia giáp Biển Đen, giữ được Odesa, và có năng lực quốc phòng mạnh mẽ.
Tương lai an ninh của Âu Châu trong nhiều thế hệ tới sẽ được quyết định ở Biển Đen. Và xương sống của trật tự đó phải là một cơ chế hợp tác an ninh chặt chẽ giữa EU, Anh và Thổ Nhĩ Kỳ.
VB biên dịch
Nguồn: “Why Putin Won’t Stop His Quest for the Black Sea” được đăng trên trang Time.com.
Gửi ý kiến của bạn
