Bạn và thù

Một pho tượng mang tên Best Friends Forever, khắc họa Tổng thống Donald Trump nắm tay Jeffrey Epstein, vừa xuất hiện trên National Mall trước tòa nhà quốc hội hôm thứ Ba, chưa hết một ngày, thì rạng sáng hôm sau đã bị chở đi khi trời chưa sáng. Thay vì để người dân tự nhìn, tự cười, tự suy gẫm, nhà chức trách lại chọn cách bí mật kéo xuống trong bóng tối, như thể thứ bị đem đi không phải một tác phẩm nghệ thuật, mà là tang chứng phạm tội.

Ở với cộng sản, tuy còn trẻ con, chúng tôi đã hiểu thấu bài học: không nói theo là có tội, mà nói khác đi lại càng là trọng tội. Bước sang Mỹ, cứ tưởng rằng mọi chuyện sẽ khác vì đây là đất tự nhận là xứ sở tự do, nơi hiến pháp bảo đảm quyền được nói. Nhưng tuần qua, sau mấy chục năm ở Mỹ, tôi bỗng bắt gặp chính mình ngập ngừng muốn nói điều thật: tôi không thích Charlie Kirk, và tôi không muốn “celebrate his life” (tôn vinh cuộc đời ông).

Không rõ ABC có lường trước được phản ứng của cộng đồng, khán giả đối với hành động cúi đầu trước áp lực và quyền lợi, dẫn đến dừng ngay lập tức Jimmy Kimmel Live! hay không, nhưng thực tế đã cho thấy một làn sóng tức giận đã bùng nổ. Viên đạn dường như quay ngược lại, xé gió, đâm thẳng vào ba ký tự khổng lồ của đế chế truyền thông. Các cuộc tẩy chay Hulu và Disney+ bắt đầu. Trang mạng Disney+ bị sụp đổ vì lượng khán giả đăng nhập để “cancel subcription” trong đêm họ ra lệnh tắt đèn sân khấu; Disney mất gần $4 tỷ trên thị trường. Hàng loạt cuộc biểu tình phản đối trước trụ sở của ABC và Disney. Về phía các nhà báo, nghệ sĩ giải trí, các nhà lãnh đạo chính trị – từ Stephen Colbert đến David Letterman đến cựu Tổng thống Barack Obama – cùng lên án việc làm của ABC, coi đó là sự đầu hàng nguy hiểm trước áp lực chính trị và là phép thử đối với quyền tự do ngôn luận.

Vài giờ sau khi nhà hoạt động bảo thủ Charlie Kirk bị bắn chết tại Đại học Utah Valley, khi cảnh sát còn đang truy lùng nghi can và động cơ, Tổng thống Donald Trump đã xuất hiện trên truyền hình từ Phòng Bầu Dục, cam kết trấn áp các nhóm “cánh tả cực đoan” mà ông quy trách nhiệm cho cái chết của Kirk và tình trạng bạo lực chính trị đang gia tăng. Trump nói: “Bạo lực chính trị của cánh tả cực đoan đã gây thương tích cho quá nhiều người vô tội và cướp đi quá nhiều sinh mạng. Chúng tôi sẽ tìm ra từng kẻ liên quan đến tội ác này.”

Cuối cùng thì Trump đã làm đúng lời đe dọa sau lần áp lực CBS hủy chương trình The Late Show của Stephen Colbert vào Tháng Bảy vừa qua. Bây giờ đến lượt Jimmy Kimmel Live. Khi Walt Disney Company, sở hữu chủ của ABC, dưới áp lực chính trị quyết định hủy bỏ Jimmy Kimmel Live thì đó không chỉ là một thay đổi về chương trình, nó là một mảnh vải đen phủ lên ngọn đèn Tu Chính Án Thứ Nhất, niềm tự hào của tự do báo chí Hoa Kỳ.

Charlie Kirk từng tuyên bố lạnh lùng: “It’s time to ban third world immigration, legal or illegal… We need a net-zero immigration moratorium with a ban on all third worlders.” Tạm dịch: “Đã đến lúc phải cấm nhập cư từ thế giới thứ ba, dù hợp pháp hay bất hợp pháp… Chúng ta cần một lệnh tạm ngừng nhập cư với mức ròng bằng không, đồng thời cấm toàn bộ người từ thế giới thứ ba.” Câu chữ, giọng điệu ấy như một nhát dao chém ngang ký ức của những đoàn người từng dấn thân rời bỏ quê hương nghèo khó, trong đó có người Việt.

Ở Hoa Kỳ, cụm từ “hòa giải quốc gia” luôn mang tính chất tham vọng hơn là thực tế. Một quốc gia với lịch sử đẫm máu về diệt chủng sắc tộc, các cuộc tàn sát phân biệt chủng tộc và ám sát đã phủ nhận mọi lời lẽ đạo đức giả về sự hòa giải. Nhưng các chính trị gia xuất sắc nhất của Mỹ đã có thể sử dụng tiếng nói của họ, ít nhất là để mở ra con đường dẫn đến tương lai hòa bình hơn. Năm 1865, trong bài diễn văn nhậm chức lần thứ hai, Tổng Thống Abraham Lincoln đã lập nên một hình mẫu của một tổng thống dùng tài hùng biện trước xung đột để nói về nhu cầu “hàn gắn vết thương của quốc gia.” Sự hòa giải mà Lincoln kêu gọi đã không bao giờ xuất hiện, nhưng ở đó, có một chính trị gia đang cố gắng đưa đất nước thoát khỏi nội chiến, thay vì tìm cách tiến sâu vào.

Không thể viết về cái chết của Charlie Kirk mà không nói về cuộc đời của anh ta. Chỉ 31 tuổi mà Kirk đã tạo được cho mình hình ảnh một trong những nhân vật nổi bật và gây chia rẽ nhất trong giới hữu khuynh Mỹ. Kirk sáng lập tổ chức Turning Point USA năm mới 18 tuổi, và trong thập niên kế tiếp biến nó thành một đế chế sinh viên với nguồn tài trợ dồi dào cùng với một kênh truyền thông bảo thủ. Đến năm 2019, doanh thu của TPUSA đã lên gần 30 triệu đô la một năm. Bản thân Kirk cũng nhận mức lương sáu con số. Cùng với podcast, hợp đồng xuất bản sách, phí diễn thuyết, và bất động sản sở hữu ở Arizona, Kirk nghiễm nhiên trở thành triệu phú nhiều lần trước khi bước sang tuổi 30. Song tài sản của Charlie Kirk không được gầy dựng dựa trên phát minh, nghệ thuật, hay thậm chí trên chính sách. Mà nó được xây dựng dựa trên sự chia rẽ, trên việc biến các nhóm người thiểu số thành những chiếc bao cát cho khán giả đấm đá hòng gây những tràng pháo tay và gây quỹ...