Supplements, từng được xem là “thần dược” cho sức khỏe, đang trở thành tâm điểm của một cuộc khủng hoảng y tế đáng lo ngại. Các chuyên gia y tế hàng đầu cảnh báo về sự gia tăng đáng kể các trường hợp tổn thương gan, suy gan, có liên quan trực tiếp đến việc sử dụng các sản phẩm này. (Nguồn: pixabay.com)
Trong ba thập niên qua, thói quen sử dụng thuốc bổ sung (supplements) của mọi người đã thay đổi mạnh mẽ, từ một lựa chọn dinh dưỡng trở thành một khuynh hướng phổ biến đến mức ám ảnh. Hiện nay, hơn một nửa số người lớn ở Hoa Kỳ sử dụng supplements với hy vọng có thể chữa trị hầu hết mọi vấn đề về sức khỏe, từ thể chất đến tâm thần.
Trên TikTok, người người đua nhau sử dụng berberine với hy vọng “đốt cháy” mỡ thừa; các minh tinh nổi tiếng không ngần ngại chia sẻ bí quyết dùng tảo biển để có hệ tiêu hóa khỏe mạnh; và cộng đồng “biohacker” xem metformin như “tiên dược” kéo dài tuổi xuân.
Thoạt nhìn, supplements có vẻ như là một lối tắt tiện lợi giúp cải thiện tâm trạng hoặc có được vóc dáng mơ ước. Tuy nhiên, ngày càng có nhiều bằng chứng khoa học gióng lên hồi chuông cảnh báo: các loại thuốc bổ sung có thể lợi bất cập hại.
Trong vòng 25 năm trở lại đây, giới khoa học đã ghi nhận sự gia tăng đáng kể các trường hợp tổn thương gan và suy gan có liên quan đến việc sử dụng supplements. Không chỉ dừng lại ở đó, ngày càng nhiều bệnh nhân gặp phải các hiệu ứng phụ (side effects) tuy ít nghiêm trọng hơn nhưng vẫn ảnh hưởng lớn đến sức khỏe, bao gồm: thay đổi tâm trạng, các vấn đề về đường tiêu hóa (như đầy hơi, khó tiêu), mệt mỏi dai dẳng, sỏi thận, rụng tóc và cao huyết áp.
Vậy đâu là nguyên nhân dẫn đến tình trạng đáng báo động này? Các chuyên gia chỉ ra ba yếu tố chính:
1. Sự xuất hiện tràn lan của các loại supplements chứa thành phần độc hại.
2. Tương tác thuốc nguy hiểm khi sử dụng supplements cùng với các loại thuốc khác.
3. Hiện tượng “megadosing,” lạm dụng thuốc, uống thuốc quá liều.
2. Tương tác thuốc nguy hiểm khi sử dụng supplements cùng với các loại thuốc khác.
3. Hiện tượng “megadosing,” lạm dụng thuốc, uống thuốc quá liều.
JoAnn Manson, nhà dịch tễ học và chuyên gia nội tiết tại Bệnh viện Brigham and Women's (Massachusetts), đồng thời là giảng viên tại Trường Y Harvard, cho biết: “Ai cũng khao khát tìm kiếm ‘thần dược,’ một phương thuốc thần kỳ có thể giúp họ trẻ mãi không già, ngăn ngừa mọi bệnh tật, và tất cả chỉ gói gọn trong một viên thuốc đơn giản.”
Một cuộc khảo sát cho thấy, có tới 84% người tiêu dùng tin rằng các loại thuốc bổ sung là an toàn và hiệu quả. Tuy nhiên, sự thật đáng buồn là phần lớn trong số hàng chục ngàn sản phẩm đang được bày bán trên thị trường chưa từng được kiểm tra đầy đủ về tính hiệu quả và độ an toàn. Manson cảnh báo: “Thị trường supplements hiện nay chẳng khác nào ‘miền Tây hoang dã,’ mọi thứ bát nháo, không ai kiểm soát. Vì vậy, người tiêu dùng cần phải hết sức tỉnh táo.”
Supplements: Lợi ích thực sự đến đâu?
Từ hàng ngàn năm trước, con người đã biết cách tận dụng các loại thảo dược, cây cỏ, khoáng chất và kim loại để chữa bệnh và cải thiện sức khỏe.
Ngày nay, những kiến thức cổ xưa đó được “tái sinh” và “thương mại hóa” dưới dạng các loại supplements, từ viên nén, viên nang, bột, thanh dinh dưỡng, kẹo dẻo cho đến các loại nước uống. Chúng xuất hiện ở khắp mọi nơi, từ các kệ hàng trong hiệu thuốc cho đến các bài đăng quảng cáo trên mạng xã hội.
Dariush Mozaffarian, bác sĩ tim mạch và là trưởng khoa Khoa học và Chính sách Dinh dưỡng Friedman thuộc Đại học Tufts, lý giải: “Chúng ta đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng bệnh tật toàn cầu liên quan đến chế độ dinh dưỡng. Con người đang ngày càng ốm yếu, suy kiệt và đau khổ.”
Các cuộc khảo sát cho thấy, có đến 52% người dân tại Hoa Kỳ cảm thấy các triệu chứng bệnh của họ thường bị bác sĩ phớt lờ, bác bỏ hoặc không được tin tưởng khi đi khám bệnh. Mozaffarian nhận xét: “Hệ thống y tế phương Tây không đáp ứng được nhu cầu của nhiều bệnh nhân. Chính vì thế, họ tìm đến các phương pháp chữa bệnh tự nhiên theo kiểu tự thân vận động (do-it-yourself), mà phổ biến nhất là thuốc bổ sung.”
Trong một số trường hợp cụ thể, việc bổ sung dinh dưỡng có thể mang lại lợi ích thiết thực. Thí dụ, thai phụ cần axit folic để ngăn ngừa nguy cơ dị tật ống thần kinh ở thai nhi, người cao niên thường cần bổ sung vitamin B12. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng omega-3 có thể hỗ trợ sức khỏe tim mạch, và men vi sinh (probiotics) có thể giúp giảm các triệu chứng của bệnh đường ruột (IBS).
Tuy nhiên, đó chỉ là số ít trường hợp được khoa học chứng minh. Còn lại, phần lớn các tuyên bố về công dụng “thần kỳ” của supplements đều là phóng đại, không có cơ sở khoa học vững chắc.
Marwan Ghabril, bác sĩ chuyên khoa gan và giáo sư y khoa tại Trường Y Đại học Indiana, khẳng định: “Chưa có bằng chứng thuyết phục nào cho thấy các loại thuốc bổ sung chiết xuất từ thảo dược là cần thiết để giữ sức khỏe cho một người bình thường, không thể có một giải pháp chung cho tất cả mọi người, bởi mỗi cá nhân có thể có một tình trạng bệnh lý hoặc mục tiêu điều trị khác nhau.”
Đối với đa số mọi người, việc sử dụng các loại supplements đúng liều lượng khuyến cáo thường không có hại gì. Tuy nhiên, có một số loại supplements và một số trường hợp sử dụng cần phải đặc biệt cẩn trọng.
Những “sát thủ” ẩn mình trong ‘supplement’s
Cùng với sự phát triển thần tốc của ngành công nghiệp thuốc bổ supplements, các hiệu ứng phụ nguy hiểm cũng gia tăng một cách đáng báo động. Ước tính vào năm 2022, supplements là nguyên nhân gây ra tới 43% các trường hợp tổn thương gan do thuốc tại Hoa Kỳ, và 19% các trường hợp suy gan cấp tính cần phải ghép gan. So với 25 năm trước, đây là một mức tăng “khủng khiếp” – gấp 8 lần.
Gần đây, các phương tiện truyền thông liên tục đưa tin về những trường hợp bệnh nhân phải vào bệnh viện cấp cứu với các triệu chứng vàng mắt, đau bụng dữ dội, mệt mỏi – những dấu hiệu điển hình của suy gan. Đáng lo ngại hơn, những trường hợp này có liên quan đến việc sử dụng supplements, thậm chí là từ các thương hiệu được quảng cáo là “đã được kiểm định lâm sàng.”
Một số loại supplements đã được xác định là “thủ phạm” gây ra các vấn đề về gan, bao gồm:
- Chiết xuất trà xanh (green tea extract): thường có trong các sản phẩm giảm cân hoặc “tăng cường chuyển hóa chất” (metabolism boosters).
- Supplements dành cho người tập thể hình: một số sản phẩm bị trộn lẫn với steroid đồng hóa (anabolic steroids, một loại hormone tổng hợp có thể giúp tăng cường bắp thịt nhanh chóng nhưng lại gây áp lực lớn lên gan).
- Supplements đa thành phần: được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau, từ kích thích mọc tóc đến cải thiện sức khỏe tâm thần.
Điều đáng lo ngại là những thành phần này lại rất phổ biến. Theo một nghiên cứu năm 2024, có tới 15 triệu người Mỹ đang sử dụng các hợp chất được biết là có hại cho gan, bao gồm: nghệ, sâm Ấn Độ (ashwagandha), thiên ma (black cohosh, hay còn gọi là rễ rắn đen), quả nụ (garcinia cambogia), trà xanh và gạo men đỏ.
Ghabril giải thích: “Mặc dù các loại vitamin và khoáng chất đơn giản thường khá an toàn, một số vi chất như niacin (vitamin B3) có thể gây tổn thương gan nếu dùng liều cao. Đặc biệt, mọi người nên tránh xa các sản phẩm có chứa thành phần thảo dược hoặc thực vật.”
Những thành phần này ảnh hưởng đến sức khỏe theo nhiều cách khác nhau. Chiết xuất trà xanh có thể gây viêm gan, trong khi các loại thuốc bổ sung dành cho người tập thể hình có thể làm chậm hoặc thậm chí làm tắc nghẽn dịch mật. Việc nghiên cứu tác động của các chất bổ sung đa thành phần là một thách thức lớn đối với các khoa học gia, bởi vì rất khó để xác định chính xác thành phần nào là “thủ phạm” gây hại.
Ngoài ra, tình trạng sai sót trong ghi nhãn (mislabeling) và gian lận trong thành phần (adulteration) đang tràn lan trong ngành công nghiệp thực phẩm bổ sung, khiến cho việc truy tìm nguyên nhân gây ra hiệu ứng phụ càng trở nên khó khăn.
Người tiêu dùng thường có thói quen kết hợp nhiều loại supplements khác nhau, đôi khi còn sử dụng chúng với liều lượng cao hoặc cùng với các loại thuốc khác. Trong khi đó, các nhà sản xuất lại có khuynh hướng thay thế các thành phần đắt tiền bằng các nguyên liệu rẻ hơn để tối đa hóa lợi nhuận.
Một số nghiên cứu còn phát hiện ra các chất bổ sung bị nhiễm kim loại nặng (như chì, asen), thuốc tổng hợp (synthetic drugs), vi khuẩn, men và nấm mốc. Những chất độc hại này có thể gây ra các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng, bao gồm chứng trí nhớ suy giảm (dementia), nhiễm trùng, loãng xương, và viêm ruột thừa (appendicitis), đặc biệt là ở người cao niên và những người có sức đề kháng kém.
Càng nhiều càng tốt – Quan niệm sai lầm về liều lượng
Việc tiêu thụ một lượng lớn vi chất dinh dưỡng vượt quá mức khuyến nghị (megadosing) có thể mang đến nhiều nguy hại, đặc biệt khi đó là các hợp chất tan trong chất béo. Thay vì được đào thải ra ngoài như các chất tan trong nước, chúng sẽ tích tụ trong cơ thể theo thời gian, có thể gây độc tính và ảnh hưởng xấu đến sức khỏe.
“Megadosing” là – việc sử dụng các vi chất dinh dưỡng vượt quá mức khuyến nghị hàng ngày hoặc lời khuyên của bác sĩ – là một khuynh hướng nguy hiểm đang ngày càng trở nên phổ biến. Đặc biệt là đối với các hợp chất tan trong chất béo, việc sử dụng quá liều có thể dẫn đến tình trạng tích tụ trong cơ thể, gây ra những hậu quả nghiêm trọng.
Mozaffarian cho biết: “Đối với supplements, liều cao hơn không có nghĩa là tốt hơn.” Ông giải thích, nếu dùng quá nhiều vitamin hoặc khoáng chất, cơ thể có thể bị xáo trộn các hoạt động bình thường, gây ra các hiệu ứng phụ như các vấn đề về tiêu hóa, đau đầu, tim đập nhanh và mất ngủ.
Phụ nữ có nguy cơ chịu tác động tiêu cực từ megadosing cao hơn so với nam giới do ba yếu tố: thể trạng nhỏ hơn, tốc độ chuyển hóa khác biệt, và sự khác nhau trong cơ chế miễn dịch.
Theo Ghabril, phản ứng của cơ thể đối với supplements còn phụ thuộc vào yếu tố di truyền và hệ thống miễn dịch của từng người. Một người có thể hoàn toàn không gặp vấn đề gì khi sử dụng chiết xuất trà xanh, trong khi người khác lại có thể bị tổn thương gan nghiêm trọng.
Ông cho biết: “Các bằng chứng khoa học đã chỉ ra rất rõ ràng rằng supplements từ thảo dược và chế độ dinh dưỡng có thể gây tổn thương gan, tương tự như thuốc kê toa. Vẫn còn một khoảng trống lớn trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng khi nói đến các quy định về tiếp thị và sử dụng thuốc bổ sung.”
Làm thế nào để lựa chọn supplements an toàn và hiệu quả?
Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng bát nháo trên thị trường supplements là do Cơ quan Kiểm soát Thực-Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) không kiểm soát các sản phẩm này gắt gao như thuốc kê toa hoặc thuốc không kê toa.
Các nhà sản xuất supplements không bị bắt buộc phải chứng minh sản phẩm của họ an toàn và hiệu quả trước khi tung ra thị trường. Điều này có nghĩa là người tiêu dùng không thể biết chắc chắn thành phần thực sự bên trong sản phẩm, cũng như những tác động tiềm ẩn của nó đối với sức khỏe.
Mozaffarian chia sẻ: “Thật đáng buồn khi ở Hoa Kỳ, các hãng supplements có thể thu về hàng triệu MK lợi nhuận mà không cần phải chứng minh sản phẩm của mình an toàn và có hiệu quả. Chúng ta cần phải yêu cầu họ sử dụng một phần lợi nhuận đó để chứng minh rằng sản phẩm của họ thực sự có tác dụng.”
Với hơn 80,000 sản phẩm khác nhau đang được bày bán, rất khó để lựa chọn một sản phẩm chất lượng cao giữa một rừng supplements. Các chuyên gia khuyên người tiêu dùng nên tìm đến các nguồn thông tin đáng tin cậy, chẳng hạn như NIH Office of Dietary Supplements hoặc cơ sở dữ liệu LiverTox.
Nếu quý vị đang cân nhắc việc sử dụng supplements, các chuyên gia như Manson, Ghabril và Mozaffarian đều khuyên rằng: trước tiên, hãy hỏi bác sĩ để biết liệu quý vị có thực sự cần bổ sung chất nào hay không, lựa chọn các sản phẩm từ những thương hiệu uy tín, đã được kiểm nghiệm độc lập bởi bên thứ ba để đảm bảo chất lượng và an toàn. Tuyệt đối không nên dùng quá liều (megadosing), vì việc tiêu thụ vitamin, khoáng chất hoặc hợp chất ở mức vượt xa khuyến nghị không giúp tăng hiệu quả mà thậm chí còn gây hại cho cơ thể, đặc biệt là gan, thận và hệ tiêu hóa.
Ngoài ra, hãy kiểm tra cẩn thận xem thuốc bổ sung quý vị định dùng có thể tương tác với thuốc nào khác không, vì một số hợp chất có thể làm tăng hoặc giảm hiệu quả của thuốc; cần cảnh giác với nguy cơ nhiễm tạp chất, vì nhiều sản phẩm kém chất lượng có thể chứa kim loại nặng, vi khuẩn hoặc các chất độc hại mà quý vị không hay biết.
Điều quan trọng nhất là đừng kỳ vọng vào “phép màu” từ thuốc bổ sung. Manson nhấn mạnh rằng: “Supplements không thể thay thế một chế độ dinh dưỡng cân bằng hay các yếu tố quan trọng khác như tập thể dục và ngủ nghỉ đầy đủ.”
Cuối cùng, chìa khóa thực sự để có một sức khỏe tốt vẫn là lối sống khoa học. Mozaffarian khẳng định: “Công thức vàng để có một cuộc sống khỏe mạnh và trường thọ vốn dĩ rất đơn giản: Một chế độ dinh dưỡng hợp lý với thực phẩm chế biến sẵn, ăn nhiều rau củ, trái cây; tập thể dục đều đặn; ngủ đủ giấc; tránh để bị căng thẳng đầu óc; tránh xa các chất kích thích; và sống có mục tiêu và ý nghĩa. Bổ sung vitamin từ thực phẩm tự nhiên là tốt nhất.”
Những nguyên tắc cơ bản này có thể không “hào nhoáng” như những lời quảng cáo về “thần dược” trong các loại supplements, nhưng chúng thực sự có hiệu quả, và quan trọng hơn, là an toàn cho sức khỏe của tất cả mọi người.
Cung Đô biên dịch
Nguồn: “Liver problems linked to supplement use are on the rise—here’s why” được đăng trên trang Nationalgeographic.com.
Gửi ý kiến của bạn
