Theo Foxman, thời điểm khởi động phản ứng miễn dịch có ý nghĩa quyết định. Nếu cơ thể nhận biết sớm, vi-rút bị chặn lại khi còn ít. Nếu sự nhận biết đến muộn, vi-rút có thời gian nhân lên nhanh chóng, khiến phản ứng viêm về sau mạnh hơn và triệu chứng rõ rệt hơn. Ảnh: istockphoto.com
Khác Biệt Không Ở Vi-Rút, Mà Ở Cách Cơ Thể Đáp Ứng
Giới nghiên cứu hiện đã nhận diện hơn 170 chủng rhinovirus, một loại vi-rút gây phần lớn các cơn cảm thông thường. Vi-rút này lây lan qua đường hô hấp và tiếp xúc gần. Với đa số người khỏe mạnh, nhiễm rhinovirus chỉ gây sổ mũi, hắt hơi, mệt nhẹ trong vài ngày rồi tự khỏi. Có người nhiễm mà hầu như không có triệu chứng.
Nhưng ở một số người, cùng một loại vi-rút ấy lại có thể dẫn đến cơn bệnh nặng.
Trong nhiều năm qua, các nghiên cứu cho thấy rhinovirus là nguyên nhân của nhiều cơn suyễn cấp. Ở người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), đây là một trong những nguyên do thường gặp khiến bệnh bùng phát, gây khó thở, ho nhiều, và có thể nguy hiểm nếu không điều trị kịp thời.
Điều đáng chú ý là mức độ nặng nhẹ dường như không phụ thuộc vào bản thân vi-rút. Aran Singanayagam, nhà nghiên cứu bệnh hô hấp tại Imperial College London, cho biết khi cùng một liều rhinovirus được đưa vào người mắc suyễn hoặc COPD và vào người khỏe mạnh, phản ứng khác hẳn nhau. Cùng một tác nhân, nhưng cơ thể đáp ứng theo hai cách khác.
Để tìm hiểu nguyên nhân, các nhà khoa học nuôi cấy lớp tế bào lót trong mũi trong phòng thí nghiệm rồi cho nhiễm rhinovirus. Trong một nghiên cứu mới công bố trên tạp chí Cell Press Blue, họ nhận thấy nếu tuyến phòng thủ ban đầu của tế bào hoạt động đúng lúc, nhiễm trùng sẽ được giới hạn. Nếu phản ứng này chậm, bệnh có thể diễn tiến nặng hơn.
Khi Tuyến Phòng Thủ Ban Đầu Phản Ứng Chậm
Ellen Foxman, giáo sư miễn dịch học tại Yale School of Medicine, cho biết khi lớp tế bào lót trong mũi bị nhiễm rhinovirus, chỉ khoảng 1% tế bào thực sự bị vi-rút xâm nhập. Hình ảnh này tương tự một cơn cảm nhẹ ở người.
Những tế bào bị nhiễm sẽ tiết ra ‘interferon’, một loại chất có vai trò báo động. Tín hiệu này giúp các tế bào chung quanh nhận biết có vi-rút xâm nhập và sớm khởi động cơ chế chống đỡ. Nhờ vậy, vi-rút không lan rộng quá mức.
Nhưng khi nhóm nghiên cứu dùng thuốc để chặn tín hiệu interferon, diễn tiến thay đổi rõ rệt. Lớp tế bào bắt đầu tiết nhiều chất nhầy. Đồng thời, các tế bào phát ra tín hiệu làm tăng phản ứng viêm. Đây là tình trạng thường thấy ở người bị cảm nặng, hoặc bệnh nhân suyễn và COPD trong cơn bộc phát: nhiều đờm và viêm đường hô hấp.
Theo Foxman, thời điểm khởi động phản ứng miễn dịch có ý nghĩa quyết định. Nếu cơ thể nhận biết sớm, vi-rút bị chặn lại khi còn ít. Nếu sự nhận biết đến muộn, vi-rút có thời gian nhân lên nhanh chóng, khiến phản ứng viêm về sau mạnh hơn và triệu chứng rõ rệt hơn.
Nhận định này phù hợp với các nghiên cứu trước đó. Nathan Bartlett, giáo sư tại University of Newcastle và Hunter Medical Research Institute ở Úc, cho biết các tế bào đường hô hấp từng bị viêm kéo dài thường phản ứng chậm hơn trước tín hiệu nhiễm trùng, có thể chậm khoảng 24 giờ.
Đối với rhinovirus, 24 giờ là khoảng thời gian đáng kể. Trong thời gian ấy, số lượng vi-rút có thể tăng nhiều lần. Khi cơ thể bắt đầu phản ứng, lượng vi-rút đã cao hơn, nên phản ứng viêm cũng mạnh hơn và dễ gây tổn thương hơn.
Hướng Nghiên Cứu Trong Tương Lai
Nghiên cứu này được thực hiện trên tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm, chưa bao gồm đầy đủ các thành phần miễn dịch như trong cơ thể người. Tuy vậy, công trình đã làm rõ vai trò của tuyến phòng thủ ban đầu trong việc quyết định mức độ nặng nhẹ của bệnh.
Theo Foxman, việc hiểu rõ cơ chế này có thể giúp tìm ra thuốc nhằm hạn chế phản ứng viêm quá mức do rhinovirus gây ra. Tuy nhiên, thời gian can thiệp rất ngắn. Khi phản ứng viêm đã bùng lên, việc kiểm soát sẽ khó khăn hơn.
Bartlett cho rằng thay vì chỉ tập trung điều trị khi bệnh đã nặng, giới nghiên cứu có thể nghĩ đến biện pháp phòng ngừa rộng hơn, kể cả khả năng phát triển vắc xin có tác dụng bảo vệ trước nhiều loại vi-rút đường hô hấp. Ý tưởng về vắc xin phổ quát đang được bàn luận trong giới chuyên môn.
Rhinovirus từ lâu bị xem là nguyên nhân của những cơn cảm nhẹ. Nhưng với người có bệnh nền hô hấp, nó có thể khởi đầu cho một diễn tiến nguy hiểm. Sự khác biệt không nằm ở vi-rút, mà ở cách mỗi cơ thể nhận biết và đáp ứng ngay từ những giờ đầu tiên.
VB tóm lược
Nguồn: Theo Veronique Greenwood, viết trên TIME ngày 27 tháng 2 năm 2026.
