Hoa Kỳ đụng đáy
Nguyễn Xuân Nghĩa & Việt Long, RFA
...ngắn hạn, kinh tế Mỹ sẽ phục hồi nhưng không mạnh...
Trong bối cảnh suy thoái kinh tế toàn cầu, một số chỉ dấu lại cho thấy là kinh tế Hoa Kỳ đang đụng đáy và có thể hồi phục dần dần. Niềm hy vọng ấy có cơ sở thực tế hay không" Diễn đàn Kinh tế sẽ tìm hiểu về triển vọng còn mong manh đó qua phần trao đổi cùng nhà tư vấn kinh tế Nguyễn Xuân Nghĩa do Việt Long thực hiện sau đây.
Qua thời suy thoái"
Việt Long: Xin kính chào ông Nguyễn Xuân Nghĩa. Dường như kinh tế Hoa Kỳ đã có vài chỉ dấu lạc quan và người ta bắt đầu nói đến viễn ảnh đụng đáy để sẽ lại trồi lên. Chúng tôi còn nhớ là cuối chương trình phát thanh ngày 26 tháng 11 năm ngoái, sau khi phân tích những biện pháp cứu nguy kinh tế tại Mỹ, ông đã có kết luận, tôi xin trích dẫn nguyên văn như sau: "Và nếu giới chính trị không gây thêm vấn đề thì kinh tế Mỹ có hy vọng khởi sắc kể từ quý ba của năm tới, tức là sớm hồi phục hơn các đầu máy kinh tế kia."
Quý ba của năm tới là từ sau tháng Sáu này trở đi, vì vậy, xin đề nghị là ta sẽ tìm hiểu về những triển vọng ấy. Câu hỏi đầu tiên là vì sao ông lại dám dự báo như vậy khi toàn thế giới vừa bị chấn động vì vụ khủng hoảng tài chính tháng Chín tại Mỹ mà chưa ai thấy hết được hậu quả"
Nguyễn Xuân Nghĩa: Có khi là tôi gặp may chăng! Thật ra, nếu nhớ lại toàn bộ bối cảnh vấn đề thì may ra ta hiểu ra chuyện nhân và duyên, những nguyên nhân cơ bản và yếu tố cơ duyên của vụ khủng hoảng.
- Thứ nhất, suy trầm kinh tế là chu kỳ kinh doanh sáu bảy năm lại gặp một lần, lần trước là vào năm 2001. Vì vậy, năm 2008 mà kinh tế Mỹ có bị suy trầm thì ta không nên ngạc nhiên, mà cần biết là nặng hay nhẹ, lâu hay mau.
- Theo cơ quan có thẩm quyền của Mỹ là Văn phòng Quốc gia Nghiên cứu Kinh tế NBER thì kinh tế Mỹ bị suy trầm từ tháng 12 năm 2007. Thật ra, kể từ thời điểm ấy đến tháng Tám năm ngoái, kinh tế Mỹ vẫn đạt tốc độ tăng trưởng là 1%. Sau đấy, tình hình suy sụp là do khủng hoảng chính trị và tâm lý hốt hoảng của nước Mỹ.
- Tai họa xảy ra là khi tập đoàn đầu tư Lehman Brothers phá sản vào giữa tháng Chín, và nhất là khi nước Mỹ lại gặp một cuộc tranh cử tổng thống kéo dài quá lâu. Vì nhu cầu tranh cử, từ năm 2007 các chính khách cứ ồn ào báo động về khủng hoảng, rồi khủng hoảng lãnh đạo bùng nổ thật, khi Hành pháp và Lập pháp đều lúng túng với kế hoạch cứu nguy tài chính lên tới 700 tỷ đô la. Từ đó, thị trường hốt hoảng và giới tiêu thụ giật mình, kinh tế mới suy thoái nặng nề.
Việt Long: Bây giờ, tình hình đã có gì khác mà người ta hy vọng, hay như ông dự báo, là kinh tế Mỹ sẽ hết suy sụp và có thể phục hồi"
Nguyễn Xuân Nghĩa: Chúng ta xin trở lại nguyên ủy của cả thảm kịch. Sau khi trái bóng gia cư bị bể, khủng hoảng tín dụng loại thứ cấp mới bùng nổ. Đây là loại tín dụng cấp phát cho người thiếu khả năng mua nhà, với lãi suất rất rẻ lúc ban đầu để chiêu dụ, nhưng được điều chỉnh sau vài năm và sẽ thành quá đắt.
- Khi khách nợ không trả nổi và nhà bị tịch biên thì các khoản nợ bị gói lại trong kén nợ bán cho người khác mới làm ung thối cả kén nợ. Chương trình phát thanh ngày 18 tháng Ba vừa qua đã phân tích hiện tượng này khi giải phẫu toàn bộ vụ khủng hoảng tài chính tại Mỹ.
- Vì sự ung thối ấy, các kén nợ trở thành tài sản bị mất giá, mà mất cỡ nào thì không ai rõ, làm ngân hàng phải hạn chế cho vay khi các tài sản được chứng phiếu hoá của mình bị sụt giá. Hậu quả là nạn khủng hoảng hiện kim vì ngân hàng hết tiền cho vay. Chuyện ấy xảy ra từ tháng Chín khi kinh tế đang bị suy trầm với đà tăng trưởng thấp.
- Hãy tưởng tượng đến một cơ thể không được máu nuôi dưỡng vì trái tim hết đập. Kinh tế bị đứng tim! Từ đó, Ngân hàng Trung ương Mỹ hạ lãi suất tới số không và bơm thêm cả ngàn tỷ đô la như bơm thêm máu cho kinh tế. Mục tiêu là để khai thông nạn cạn kiệt thanh khoản.
Khai thông bế tắc
Việt Long: Nhưng còn ngân hàng, hay cơ tim như ông nói, tình hình đã có gì khác để ngày nay ngân hàng có thể cho vay trở lại"
Nguyễn Xuân Nghĩa: Tôi xin được đi vào một chuyện hơi chuyên môn về kế toán để ta thấy ra sự thể rắc rối này.
- Doanh nghiệp Mỹ, kể cả ngân hàng, đều tôn trọng các quy tắc kế toán do một cơ chế tư nhân độc lập đề ra. Đó là Hội đồng Định chuẩn Kế toán Tài chính, gọi tắt là FASB. Theo quy tắc thông thường, tài sản một doanh nghiệp vào một thời điểm nào đó được thị trường định giá theo quy luật cung cầu của thời điểm ấy.
- Một công ty có một triệu cổ phần và hôm nay cổ phần được định giá là 10 đồng thì tài sản công ty trị giá 10 triệu, dù bên trong có nhà, đất hay thiết bị có mệnh giá kế toán hay pháp lý cao hơn. Khi tài sản công ty lại gồm cả kén nợ được chứng phiếu hoá mà thị trường không muốn mua trong lúc hốt hoảng thì toàn bộ tài sản bị đánh giá quá thấp. Nếu mà là ngân hàng là coi như thiếu vốn kinh doanh và không thể cho vay tiền được nữa.
- Trước tình trạng ấy, các ngân hàng và cả Quốc hội Mỹ đã vận động việc thẩm xét lại quy tắc này cho sát với tình hình thực tế. Hôm mùng ba tháng Tư, Hội đồng Định chuẩn FASB mới quyết định nới lỏng quy tắc ấy theo lý luận sau đây: phải định giá tài sản với giả thuyết là doanh nghiệp không bán kén nợ ấy lập tức mà sẽ giữ lại cho một tương lai hơn khi tình hình khả quan hơn.
- Quyết định rất chuyên môn ấy hàm nghĩa là có thể định giá tài sản ngân hàng theo cách khác, nhờ vậy, nhiều ngân hàng thoát khỏi tình trạng thiếu vốn khi lần lượt công bố sổ sách kế toán theo phương thức mới. Chúng ta sẽ thấy rõ sự kiện này trong những ngày tháng tới.
Việt Long: Thế còn khối nợ thứ cấp bị ung thối thì sao" Nó có còn đè nặng trên tài sản của các ngân hàng không" Chẳng lẽ bằng một quyết định kế toán mà người ta khai thông được ách tắc"
Nguyễn Xuân Nghĩa: Loại nợ thứ cấp trở thành vấn đề chừng hai năm sau khi phát sinh, vào thời điểm người ta nâng cao phân lời cho sát với rủi ro của loại khách hàng bất trắc này. Cao điểm của loại nợ ấy là vào năm 2006, và nó hoành hành tới cực điểm vào năm 2008. Nay thì vụ khủng hoảng ấy đã qua rồi, những gì bị mất thì đã mất. Các loại tín dụng gia cư khác thì không đến nỗi nguy như vậy nữa.
- Thứ nhất, trong loại bình thường và an toàn nhất, gọi là đệ nhất đẳng, thì thành phần có phân lời di động, tức là có thể tăng, thực ra không nhiều và chính quyền cũng không thể để suy đồi thành khủng hoảng. Loại thứ nhì, thường được gọi là Alt-A, có rủi ro cao hơn một chút nhưng không đến nỗi bất trắc như loại thứ cấp, thì thật ra không nhiều. Kể về khối lượng thì cao lắm chỉ bằng một phần ba loại thứ cấp, nên sẽ không châm ngòi cho một vụ khủng hoảng tài chính nữa. Sau cùng, hai cơ quan bán công là Fannie Mae và Freddie Mac nay đã do chính phủ quản lý nên sẽ lọc được các loại nợ bất trắc và dễ mất để khỏi làm thị trường thêm ung thối. Vì vậy mình có thể tin rằng ngân hàng Mỹ đã ra khỏi thời nguy khốn của nạn cạn kiệt thanh khoản.
Việt Long: Phải chăng vì vậy mà tuần qua, người ta mới công bố kết quả thẩm định mức an toàn của các ngân hàng"
Nguyễn Xuân Nghĩa: Đây lại là một đề mục chuyên môn rắc rối khác!
- Bộ Ngân khố và Ngân hàng Trung ương Hoa Kỳ đã cùng các ngân hàng tranh luận, thảo luận rồi phối hợp thực hiện việc ra soát tình hình tài chính của 19 ngân hàng hay cơ sở tài chinh theo kịch bản bi quan nhất.
- Đó là chương trình "stress test", ta có thể dịch là "trắc nghiệm ứng suất", tức là thử nghiệm mức độ bền vững và khả năng ứng phó để xem là nếu kinh tế suy đồi hơn và thất nghiệp tăng cao hơn, thì ngân hàng có đủ vốn xoay trở không. Kết quả là một sự lạc quan bất ngờ: thay vì phải nghĩ tới vài trăm tỷ để cấp cứu ngân hàng thì người ta thấy rằng chỉ một số ngân hàng cần gọi thêm vốn, tổng cộng gần 74 tỷ đô la mà thôi.
Hy vọng hồi phục
Việt Long: Nếu quả như vậy thì vụ khủng hoảng tài chính xuất phát từ trái bóng tín dụng thứ cấp bị bể nay đang lui dần và nhờ vậy mà kinh tế sẽ phục hồi hay sao"
Nguyễn Xuân Nghĩa: Tôi xin được nhắc lại là khủng hoảng chính trị ở trên cùng, rồi khủng hoảng tài chính ở dưới, đã chụp một tấm màn đen lên sinh hoạt kinh tế đang bị suy trầm và đưa đến suy thoái. Sau khi đắc cử và nhằm vận động cho một số chương trình cách mạng về dài, Chính quyền của Tổng thống Barack Obama đã nhấn mạnh đến nguy cơ khủng hoảng. Nhưng, từ tháng Ba, ông Obama bắt đầu đưa ra nhiều lý luận lạc quan hơn trước và hết nói tới khủng hoảng.
- Trong khi ấy, như một trận bão, vụ khủng hoảng tín dụng thứ cấp đã quét qua nền kinh tế và thoái lui. Các ngân hàng đã gỡ khỏi nạn cạn kiệt thanh khoản, và bắt đầu cho vay lại. Tình hình kinh tế vì vậy tùy thuộc ở tâm lý của thị trường, chủ yếu là tâm lý của giới tiêu thụ.
Việt Long: Vì sao giới tiêu thụ chứ không phải là chính quyền hay doanh nghiệp và ngân hàng mới quyết định về sự thịnh suy sắp tới của nền kinh tế Hoa Kỳ"
Nguyễn Xuân Nghĩa: Nếu theo dõi thống kê kinh tế thì ta thấy ra một đặc tính văn hoá của nước Mỹ. Kinh tế Hoa Kỳ tùy thuộc vào sức tiêu thụ của dân chúng, gồm có chi tiêu về hàng hoá, dịch vụ và nhà cửa của các hộ gia đình. Số này có lúc lên đến 76% tổng sản lượng nội địa GDP. Riêng về hàng hoá và dịch vụ thì chiếm đến 70%.
- Kinh tế suy trầm sẽ khởi sắc, như trong các đợt suy trầm trước đây, khi dân Mỹ bắt đầu mua xắm. Khi nạn cạn kiệt thanh khoản đã lui và thị trường hết hốt hoảng thì ta sẽ thấy tỷ lệ tin tưởng của giới tiêu thụ gia tăng, là điều đã chớm nở từ tháng Tư.
- Bây giờ, nhìn vào hoàn cảnh đình đọng sản xuất từ năm ngoái, một tiêu chuẩn khác có thể giúp ta dự đoán được tình hình, là số tồn kho. Từ tháng Chín năm ngoái tới nay, mức tồn kho ấy đã suy giảm liên tục với cường độ chưa từng thấy.
- Khi hàng trong kho mà giảm dần thì hãng xưởng sẽ phải sản xuất thêm, rồi sẽ tuyển dụng và kéo kinh tế ra khỏi chỗ trũng. Kế toán Mỹ thường công bố tồn kho 45 ngày sau tháng phải báo cáo nên ta luôn luôn thấy trễ hơn sinh hoạt thực tế. Tình hình sẽ trở thành rõ rệt hơn trong quý ba, kể từ tháng Bảy đến tháng Chín này.
- Tuy nhiên, và đây lại là một kết luận nhiều nghịch lý, trận bão vừa qua có làm thay đổi tâm lý từ hồ hởi sảng sang hốt hoảng bậy của dân Mỹ. Cho nên từ nay giới tiêu thụ Hoa Kỳ cũng trở thành chừng mực hơn trong cách sống.
- Trong ngắn hạn thì kinh tế Mỹ sẽ phục hồi nhưng không mạnh như những lần trước. Trong dài hạn, vì kế hoạch tăng chi và hậu quả là gánh nặng công trái lẫn an sinh xã hội quá lớn sau này, dân Mỹ cũng sẽ trở thành tần tiện hơn. Và đấy là một bài toán không nhỏ cho thế giới.
