Bạn hãy hình dung về những gì sẽ xảy ra khi Việt Nam bơi trong biển dầu và có một tiềm năng dầu nhiều hơn cả Saudi Arabia, nước đang xuất cảng dầu nhiều nhất thế giới hiện nay" Đó là một giả thuyết nói để chơi thôi, cả thế giới sẽ bảo như thế. Chẳng ai mất thì giờ suy nghĩ chuyện không đâu làm chi. Nhưng nếu bạn thay chữ "Việt Nam" bằng "Iraq" thì khác, các chuyên gia sẽ trầm giọng xuống, dè dặt hơn... bởi vì hồ sơ này, họ đã nghĩ tới từ nhiều thập niên rồi. Và đó cũng là một duyên cớ mà đế quốc Anh đã vạch bản đồ để thành lập quốc gia Iraq.
Trong số báo Newsweek, với ngày phát hành tuần này và bìa đề ngày 5-7-2004, bài viết nhan đề "The Virgin Oilfields of Iraq" (Những Mỏ Dầu Chưa Đụng Tới Của Iraq) đã cho biết rằng, "Một phần rộng lớn của Iraq vẫn chưa được thăm dò. Trong hơn 80 mỏ dầu đã khám phá được, chỉ mới khai thác có 21 mỏ." Mới như thế thôi, vậy mà Iraq đã là nước được xem là trữ lượng dầu thứ nhì thế giới.
Người viết bài này là Leonardo Maugeri, phó chủ tịch cao cấp về chiến lược công ty của ENI, một công ty dầu khí Ý Đại Lợi. Dưới đây là bản dịch toàn văn bài viết trên.
Khi nói tới dầu, Iraq là - có tin được hay không - lãnh thổ phần lớn chưa khai thác. Mặc dù nhiều cuộc nói chuyện về tái thiết các mỏ dầu Iraq tập trung vào việc đưa sản lượng trở về mức độ thời tiền chiến khoảng 3 triệu thùng barrels mỗi ngày, Iraq là cường quốc dầu Trung Đông duy nhất, khác hơn Saudi Arabia, có trữ lượng khổng lồ chưa được mó chạm tới, thậm chí chưa thăm dò tới. Thực sự, Iraq có khả năng làm ngang bằng sản lượng 10.5 triệu thùng barrels/ngày của Saudi, nước hiện nay là nơi xuất cảng dầu duy nhất có uy thế để điều hợp giá dầu.
Tình hình chưa khai thác nhiều dầu Iraq xuất sinh từ lịch sử dị kỳ của nước này. Năm 1918, Bộ Trưởng Chiến Tranh Anh Quốc Maurice Hankey tiên đoán rằng dầu sẽ có tầm quan trọng đối với cuộc đại chiến kế tiếp, cũng hệt như than đối với cuộc đại chiến đầu tiên, và rằng những mỏ dầu lớn duy nhất nằm trong tầm tay Anh Quốc là nằm trong các vùng Persia và Mesopotamia. Tầm quan trọng đó đã dẫn tới chính sách hậu chiến Anh Quốc đối với Mesopotamia, để vạch bản đồ cắt ra thành một quốc gia dầu hỏa mới nằm dưới quyền bảo hộ của Anh Quốc.
Mặc dù dầu là nguyên do khai sinh ra quốc gia Iraq hiện đại, nhưng vẫn chưa khẩn cấp gì để khai thác tài nguyên. Vào năm 1929, móc nối giữa các siêu cường đã dẫn tới việc thành lập Iraq Petroleum Corp., một tập đoàn Tây Phương dẫn đầu bởi 4 trong "Seven Sisters" (Bảy Chị Em, tiếng gọi trong làng dầu hỏa để chỉ 7 công ty dầu lớn nhất thế giới): Các tiền thân Anh Quốc của Shell và BP, tiền thân Hoa Kỳ của Exxon Mobil, và tương lai là Total của Pháp. Vừa khi họ nắm quyền kiểm soát nguồn dầu lớn lao đó, thì thị trường chứng khoán Wall Street sụp đổ năm 1929 làm nhu cầu biến mất. Những mỏ dầu mới khổng lồ đã được khám phá tại Hoa Kỳ, và lượng dầu thừa mứa đã làm cho Bảy Chị Em xiết lại sản lượng dầu toàn cầu.
Họ đã xiết thắng lại ở Iraq. Xây dựng ngưng lại, thăm dò được hạn chế và Iraq Petroleum đã mua lại tất cả các phần nhượng bộ nhằm dẹp hết mọi cạnh tranh. Tình hình đông lạnh này kéo dài tới đầu thập niên 1950s, khi nhu cầu tăng lên và tình hình quốc hữu hóa tạm thời dầu tại Iran đã thuyết phục Iraq Petroleum tiếp tục xây dựng để khai thác. Nhưng chưa tới đâu, thì lại xảy ra tình hình sản lượng dầu thừa mứa. Bảy Chị Em đã kiểm soát tất cả các phần nhượng bộ lớn về dầu Trung Đông và một cách bí mật đã quyết định ghìm bớt sản lượng, nhưng không bình đẳng cho toàn vùng. Các quốc gia hấp dẫn hơn hay mạnh hơn một cách chính trị - như các nước Iran, Kuwait hay Saudi Arabia - đã bị phạt ít hơn Iraq. Vào năm 1960, Iraq Petroleum đã xây cất chỉ được có 8 trong số 35 mỏ dầu đã được khám phá ở Iraq.
Thế rồi sóng gió nổi lên trong năm 1961, khi chính phủ quốc gia, nguyên lúc đó đã lật đổ vương quyền thâm Tây Phương trong năm 1958, công hữu hết các sở hữu tài sản chưa xây cất của Bảy Chị Em - tức là tới 99.5% của tổng số. Nhưng các tân lãnh tụ tự họ lại không khai thác dầu gì được. Hỗn loạn chính trị rồi sẽ ngăn cản công ty dầu quốc gia, thành lập năm 1964, để rồi không theo kịp các mức sản lượng dầu khai thác bởi các nước khác ở Trung Đông.
Kế tiếp là một thời hoàng kim ngắn ngủi. Giữa các bình lặng chính trị tương đối và giá dầu tăng, sản lượng dầu Iraq tăng từ 1.5 triệu thùng barrels/ngày trong năm 1972 lên tới 3.5 triệu thùng năm 1979. Một chiến dịch thăm dò lớn đã khám phá thêm nhiều mỏ dầu mới. Nhưng thời kỳ mới đã bị rụi tàn bởi tình hình Saddam Hussein lên nắm quyền năm 1979, khi Saddam đưa lợi nhuận dầu khai thác dồn sang các mục tiêu bành trướng đế quốc, và để cho đại đa số mỏ dầu mới khám phá chưa ai đụng tới.
Một vài con số cho thấy lượng dầu chưa ai đụng tới ở Iraq là: bởi vì khai thác dầu khởi sự từ đầu thế kỷ 20, nên chỉ có 2,300 giếng dầu đã được khoan ở Iraq, trong khi có tới 1 triệu giếng dầu đã khoan ở tiểu bang Texas (Hoa Kỳ). Một phần lớn lãnh thổ Iraq - vùng sa mạc phía Tây - chủ yếu chưa thăm dò. Iraq chưa bao giờ áp dụng kỹ thuật tối tân, thí dụ như kỹ thuật thăm dò địa chấn 3-chiều (3-D seismic exploration), hay kỹ thuật khoan ngang và sâu, để tìm các giếng dầu mới. Trong hơn 80 mỏ dầu đã khám phá ở Iraq, chỉ khoảng 21 đã được khai thác ít nhất có một phần. Và 70% dung lượng hiện nay là lấy từ có 3 mỏ dầu cũ: Kirkuk, khám phá năm 1927, và Bắc và Nam Rumailah, được khám phá năm 1951 và 1962, theo thứ tự. Nhưng ngay cả ở thời kỳ sơ khai đó, trữ lượng dầu đã tính được hiện nay của Iraq đã vượt quá 110 tỉ thùng barrels, chỉ có thua trữ lượng Saudi thôi.
Với tình hình chưa khai thác bao nhiêu này, rất thực tế khi tin là Iraq có trữ lượng vượt xa hơn các con số trong giấy tờ - có lẽ phải cộng thêm khoảng 200 tỉ thùng barrels nữa, tức gần gấp 3 con số trữ lượng đã tính. Những con số này làm cho Iraq, cùng với vài nước khác nữa, thành trục bản lề của bất kỳ thế cân bằng tương lai nào trong thị trường dầu toàn cầu.
Sức cám dỗ đối với người ngoaì muốn vào giành phần sẽ rất lớn lao, nhưng đó sẽ là một sai lầm bi thảm. Lịch sử nước Iraq đã làm cho dân Iraq, một cách độc đáo, nhạy cảm với dầu như một biểu tượng của độc lập và tự hào quốc gia. Trong thập niên 1970s, Iraq đã tài trợ việc khai thác dầu nhờ chính sản lượng dầu của mình. Điều này có thể là một gánh nặng cho Iraq bây giờ. Nhưng dù cách nào đi nữa, làm sao để hoàn tất những hứa hẹn của dầu chính là câu hỏi mà đất nước này phải tự trả lời lấy.
Gửi ý kiến của bạn
