Chúng tôi mong nhận được mọi ý kiến đóng góp và bài vở của bạn đọc về mọi vấn đề liên quan đến nhạc cổ điển như ca kịch opéra, ballet, kỹ thuật (recording), album mới, concert bạn mới đi nghe...Thư từ bài vở xin gởi về
Nhạc (Cổ Điển) Thế Kỷ 20:
Từ Hậu Lãng Mạn Đến Hậu Cổ Điển
Jo Ký - Tháng 7, 2006
Nhạc cổ điển trong thế kỷ 20 rất phong phú và muôn hình vạn trạng. Khởi đầu bằng nhạc hậu lãng mạn (post-romantic) của Sergei Rachmaninov, ấn tượng (impressionism) của Claude Debussy, cho đến hậu cổ điển (neoclassisism) của Maurice Ravel, và rồi tiến xa đến chuỗi âm (total serialism) của Pierre Boulez, cực tiểu (minimalism) của Steve Reich và Philip Glass, và nhạc cơ hội (aleatory) của John Cage. Ngoài ra còn có một số trào lưu khác đang phát triển và chưa biết sẽ đi về đâu như vi cung (microtonal) của Harry Partch và loại nhạc âm phổ (spectral music) của Olivier Messiaen và môn đệ là Tristan Murail.
Hậu lãng mạn (post-romantic)
Vào đầu thế kỷ 20, nhiều nhạc sĩ viết nhạc tiếp nối lối lãng mạn của thế kỷ trước. Tuy lối hòa âm có phần phức tạp, nhưng vẫn là hữu cung (tonal). Cách phối khí, chọn lựa các nhóm nhạc cụ cũng như các thể nhạc như giao hưởng, concerto, tứ tấu vẫn theo truyền thống cũ.
Nhiều nhạc sĩ nổi danh như Dmitri Kabalevsky (1904-1987), Dmitri Shostakovich (1906-1975), Maurice Ravel (1875-1937), và Benjamin Britten (1913-1976) đã tiến bộ rất xa trong kỹ thuật (hòa âm, phối khí) và style tuy vẫn sử dụng các lề lối hòa âm, phối khí, cấu trúc của thế kỷ 19, và nhạc của họ quảng bá rộng rãi và được công chúng tán thành tiếp nhận.
Nhạc viết theo lối này được xếp vào loại hậu (hay tân) lãng mạn (neoromantic, post-romantic, late-romantic). Số nhạc sĩ viết theo lối này rất đông. Thiết nghĩ cũng nên kể ra đây để nhận diện: Samuel Barber (1910-1981), Leonard Berstein (1918-1990), Aaron Copland (1900-1990), John Corigliano (1938), George Gershwin (1898-1937), Henryk Górecki (1933), Gustav Holst (1874-1934), Aram Khachaturian (1903-1978), Carl Neilsen (1865-1931), Sergei Rachmaninov (1873-1943), Sergei Prokofiev (1891-1953), Jean Sibelius (1865-1957), Edward Elgar (1857-1934), Ralph Vaughan Williams (1872-1958), v.v.. Có thể nói chung rằng các tác phẩm hoặc nhạc sĩ nào không thuộc các nhóm avant-garde (tiền phong) đều có thể xếp vào nhóm này. Có người viết nhạc theo nhiều lối khác nhau, đôi khi xuất hiện trong hơn một nhóm. Thí dụ như Philip Glass (1937), mặc dù thường được xem là thuộc loại cực tiểu (minimal), nhưng ông cũng có khi viết nhạc theo lối lãng mạn (theo cực tiểu) nên cũng được xem là thuộc nhóm hậu lãng mạn. Igor Stravinsky có thể thuộc các nhóm hậu làng mạn, hậu cổ điển, hiện đại, và chuỗi âm (serialism).
Trường phái Vienna thứ nhì, vô cung và lý thuyết chuỗi âm
Vào cuối thế kỷ 19, trong lúc các nhạc sĩ như Brahms, Dvorak, Mahler vẫn còn dắm mình suy tư những dòng nhạc lãng mạn tuyệt vời, thì đã có một nhóm nhạc sĩ tuổi trên dưới đôi mươi, đang hoạch định phát huy một phương pháp hòa âm khác với phương pháp hòa âm truyền thống nhị cung (diatonic). Việc làm của họ đã làm thay đổi bộ mặt của âm nhạc từ đó trở đi.
Dẫn đầu là Arnold Schoenberg (1874-1951), đã một tay sáng lập một lý thuyết âm nhạc mới. Schoenberg biện bạch rằng sở dĩ con người thích nghe nhạc diatonic, hay còn gọi là hữu cung (tonal)--tức là nhạc viết theo các cung trưởng thứ, là vì họ đã được huấn luyện từ hàng trăm năm nay. Chẳng qua là sự quen tai. Từ đó ông thành lập ra một hệ thống sáng tác mà trong đó tất cả các note nhạc trong thang âm (scale) của bát độ (octave) đều được trưng dụng. Có tổng cộng 12 note trong một thang âm và mỗi note cách 2 note bên cạnh một bán cung (semitone). Vì thế hệ thống này được gọi là hệ thống 12 cung. Nhạc viết theo lý thuyết này không mang các âm hưởng trưởng thứ nên nó còn được gọi là vô cung (atonal) để đối lại với lối hữu cung, hay là chủ thuyết chuỗi âm (serialism).
Giới học giả gọi lối viết nhạc này là trường phái Vienna thứ nhì để đối lại, và cũng để nâng tầm quan trọng của nó, với trường phải Vienna thứ nhất do Haydn, Mozart, và Beethoven thành lập. Hai môn đệ của Schoenberg là Anton Webern (1883-1945) và Alban Berg (1885-1935) đã sáng tác nhiều tác phẩm với lý thuyết này, điển hình nhất là violin concerto của Berg. Ba người này đã tạo ra một trào lưu âm nhạc mới mà người ta gọi là avant-garde; và cũng từ đó khởi sự hàng loạt các phong trào khác, được gọi chung là trào lưu nhạc mới (modernism).
Đến giữa thế kỷ 20, Karlheinz Stockhausen (1928), Olivier Messiaen (1908-1992), và Pierre Boulez (1925) đã đưa tư tưởng serialism đến cực độ. Trong đó tất cả các yếu tố khác như cường độ (dynamic), trường độ, v.v. của âm nhạc đều bị phân bố chặt chẽ bởi những luật lệ đã được đặt ra từ trước (cho tác phẩm đang viết thôi). Họ đã không tiến xa vì đã nhanh chóng cảm thấy mệt mỏi.
Phong trào hậu cổ điển (neoclassicism)
Sau thế chiến thứ nhất, sau những tang thương thảm khốc, con người muốn trở lại với những gì bền vững, kềm chế, trật tự. Nhiều ý kiến cho rằng chính vì những nhậy cảm thái quá đã khiến cho thiên hạ đại loạn. Vì thế người ta muốn quay về với các khuôn thước hoàn thiện hoàn mỹ dưới thời cổ điển của Haydn và Mozart để tìm thấy yên ổn.
Những tác phẩm của Stravinsky như L'histoire du Soldat, Dumbarton Oaks Concerto, Symphonies of Wind Instruments, và Symphony In C được coi là mầm móng của phong trào này. Đương thời với Stravinsky có Paul Hindermith, người Đức, với cách pha trộn các nghịch âm bén nhọn, đa giọng, và lối sử dụng âm giai riêng của ông đã tạo ra nhiều tác phẩm quan trọng, trong số đó có Mathis der Maler. Trường dạy nhạc của bà Nadia Boulanger (1887-1979) tuyên dụng những tư tưởng mà nền tảng đặt trên nhạc của Stravinsky. Học trò của trường này gồm có Elliot Carter (những năm đầu), Roy Harris, Aaron Copland, Darius Milhaud, Virgil Thomson, và Astor Piazzolla.
Nhạc hậu cổ điển hay có những giai điệu rõ ràng, dùng quãng 4 tăng (augmented fourth hay còn gọi là tritone) làm căn bản hòa âm, thêm vào những nghịch âm khác để tạo sự di động, và cách phối hợp đa điệu. Nhạc hậu cổ điển được giới hâm mộ đón nhận nồng hậu và thường được mang ra để đối lại với nhạc vô cung như là loại nhạc thực sự hiện đại. Phong trào hậu cổ điển cũng sử dụng nhạc dân gian (folk) để thêm phần phong phú về nhịp điệu và hòa âm. Những nhạc sĩ Hungary như Bela Bartok và Zoltán Kodály, cũng như Loes Janacek của Tiệp Khắc sưu tầm nhạc dân tộc của họ khiến các tác phẩm của họ cũng bị ảnh hưởng bởi nhạc dân gian.
Kỳ tới: Các trào lưu hậu hiện đại (post-modernism).
