Vì sự chống đối của hai Nghị sĩ Dân chủ, bộ Quốc phòng Mỹ đã bãi bỏ Dự án thành lập một thị trường dự đoán hoạt động khủng bố trước khi công chúng hiểu rõ nội dung của dự án này là gì...
Người ta ưa nghĩ (lầm) rằng quân đội thường chủ chiến mà quên rằng chính họ mới là phải thường trực suy nghĩ và cân nhắc về quyết định chiến tranh và trực tiếp nhìn thấy hậu quả của chiến tranh. Cũng vậy, người ta hay nhắc đến lời cảnh báo của Tổng thống Dwight Eisenhower, vị tướng lừng danh thời Đệ nhị Thế chiến, về nguy cơ cấu kết giữa doanh giới và quân đội mà quên hẳn nội dung đích thực của lời cảnh báo. Các khuynh hướng chính trị chủ hòa, thân cộng hoặc chống Mỹ thường nhắc đến lời cảnh báo đó với ý xuyên tạc. Eisenhower chỉ nói đến rủi ro ách tắc chính trị trong tiến trình thảo luận về ngân sách tại Quốc hội vì sự cấu kết đó, ông không hàm ý rằng thế lực tư bản và quốc phòng toa rập với nhau để gây chiến hầu dễ dàng bán súng như dư luận thường hiểu!
Tuần qua, vấn đề trên lại thành đề tài thời sự khi một dự án của bộ Quốc phòng Mỹ chưa thành hình đã bị bãi bỏ vì sự chống đối của đảng Dân chủ trong Quốc hội. Cơ quan Nghiên cứu và Dự báo của bộ Quốc phòng (gọi tắt là DARPA) trù tính lập ra một thị trường tài chánh thiên hẳn về việc dự báo khủng bố, gọi là Policy Analysis Market cho công chúng và nhất là cho những người am hiểu có thể tham dự bằng tiền thật, hầu bộ Quốc phòng có được loại thông tin cần thiết để ngừa khủng bố. Ý niệm quá mới lạ đó gặp sự chống đối và dự án rất nhỏ này (trị giá tám triệu đô la) đã bị diệt trong trứng nước.
Nội dung của nó là gì, chúng ta nên tìm hiểu đôi chút trước khi có kết luận.
Trước hết, ta cần tìm hiểu về loại “thị trường hạn kỳ” của các thương phẩm, một vấn đề cực kỳ phức tạp về chuyên môn mà thực ra cũng dễ hiểu. Trong đời sống thường nhật, A là nhà tiêu thụ cà phê (một hãng sản xuất cà phê tan liền chẳng hạn), B là nông gia trồng cà phê. Những yếu tố khí hậu, mùa màng hay cả kỹ thuật chế biến lẫn an ninh vận chuyển có thể ảnh hưởng đến sản lượng cà phê làm giá cả thăng trầm. Khi giá tăng vọt, B có lợi và A bị thiệt và ngược lại. Để tránh những giao động quá đáng, và trước khi chính quyền nghĩ đến, thì thị trường đã có loại người trung gian là C giữa A và B để bảo đảm cung cấp vào một thời hạn nào đó trong tương lai (vì vậy mới gọi là hạn kỳ - “futures”) một lượng cà phê nào đó, với một giá định trước. Nhờ C mà A biết trước giá mua và B biết trước giá bán, và yếu tố rủi ro về giá cả sẽ do C gánh chịu. Từ nhiều thế kỷ nay, Nhật Bản rồi Hoa Kỳ và rất nhiều xã hội đã có loại thị trường này mà chúng ta có thể mường tượng ra qua thành ngữ “mua lúa non” không hàm ý xấu như nhiều người thường hiểu.
Sáng sáng, trước khi các thị trường tài chánh Mỹ mở cửa, ta vẫn thấy niêm yết giá cả của thị trường Futures market và nhờ đó có thể dự đoán ra thăng trầm giá cả của thị trường giao dịch tức thời (Spot market). Các loại thương phẩm (commodity) như ngũ cốc, kim loại, dầu thô hay cà phê, và nói chung là những hàng hóa cồng kềnh cần sự vận chuyển trong giao dịch đều có thị trường hạn kỳ đó. Hoa Kỳ có thị trường này từ thời lập quốc, với một trung tâm giao dịch ở tại Chicago nằm giữa các trục vận chuyển nông phẩm Bắc Nam và Đông Tây của lục địa Bắc Mỹ.
Thành phần trung gian mua bán nông phẩm (tác nhân C trong thí dụ) là người phải dự đoán được mọi yếu tố ảnh hưởng đến cung cầu, tổng hợp thành giá cả vào một thời điểm nào đó trong tương lai. Trong thí dụ về cà phê, họ phải dự đoán được thời tiết, mùa màng, sự ổn định của các chính quyền Brazil với tổng thống mới, hay nội chiến tại Colombia hoặc khả năng chống khủng bố tại Indonesia và cả những bất ổn ở Cao nguyên miền Trung tại Việt Nam, vì đấy là những nơi cung cấp cà phê đáng kể nhất... Họ mà thiếu thông tin và dự đoán sai thì bị lỗ, nhưng nhờ họ mà A và B (lẫn người uống cà phê ngoài vỉa hè để bàn luận về chuyện quốc tế) được yên tâm về giá cả và lợi tức. Thông tin và dự báo của họ về tình hình an ninh hay chính trị tại Brazil, Colombia hay Indonesia và Việt Nam là yếu tố đáng chú ý cho ai muốn biết, ngoài thành phần A và B nói trên. Trong một lãnh vực phù phiếm hơn, công ty mãi dịch trái phiếu Cantor-Fitzgerald có lập ra thị trường Hollywood Stock Exchange để dự đoán mức độ ăn khách của các bộ phim chưa chiếu và sự nghiệp của các tài tử điện ảnh. Cho đến nay, dự đoán này luôn chính xác hơn dự đoán của chính các phim trường! Cũng vậy, thị trường Iowa Electronic Market đã dự đoán ứng viên Bush sẽ thắng năm 2000 khi ứng viên Gore còn dẫn đầu trong các cuộc khảo sát dân ý.
Đi xa hơn, nếu nghĩ rằng chính phủ của Ariel Sharon sẽ đổ hoặc Thủ tướng Palestine sẽ bị ám sát và xu hướng chủ chiến quanh Chủ tịch Yasser Arafat sẽ thắng người ta có thể mua hoặc bán các hợp đồng (contract) với giá cả định trước theo hướng này. Hoặc nếu nghĩ rằng bọn khủng bố sẽ ra lại tay và vì đó cổ phiếu của công ty hàng không American Airlines sẽ sụt, người ta mua trước hợp đồng cổ phiếu của AA với giá thấp hơn và sẽ có lời biến cố đó xảy ra hoặc bị lỗ nếu không xảy ra... Chúng ta đang từ một ly cà phê, một tác phẩm điện ảnh hay một ứng cử viên tiến dần đến những biến cố thời sự và an ninh... Trên thế giới, có hàng triệu nhà đầu tư bỏ tiền mua bán các loại hợp đồng giao dịch ấy trên thị trường có hạn kỳ và hàng ngày họ thu thập và trao đổi mọi loại tin tức có thể chi phối giá cả trên thị trường đó.
Theo đúng truyền thống thực dụng của Hoa Kỳ, bộ Quốc phòng Mỹ mới dự tính lập ra một thị trường giao dịch các hợp đồng mua bán liên hệ đến Trung Đông để giới đầu tư có thể tham dự, bằng tiền thật, và qua đó, giới phân tách tình hình an ninh có thể thu thập tin tức về khủng bố, về những biến động trong thế giới Hồi giáo. Cũng theo đúng truyền thống của giới quân sự là triệt để truy tìm lẽ tất thắng mà ít lưu ý đến yếu tố nhạy cảm về chính trị - chiến tranh là chuyện chết người, trước tiên là cho đồng đội, bên ngoài sự tính toán về chuyện đắc cử hay không - bộ Quốc phòng Mỹ đã gây phản ứng và đành rút lại quyết định quá táo bạo này. Yếu tố thực dụng đã bị yếu tố đạo đức, nhân tâm hay “ăn khách” tiêu diệt.
Đáng lý ra bộ Quốc phòng không nên tự mình lập ra thị trường đó để bị mang tiếng là tàn nhẫn vô tâm và bị chính Thứ trưởng Quốc phòng Paul Wolfowitz, vốn là người nổi tiếng thực tiễn và sáng suốt, đả kích rất nặng. Sự kiện một dự án như vậy được tiến hành mà không có sự cân nhắc chính trị là một lỗi lầm của lãnh đạo trong bộ, nhưng sáng kiến này sẽ không mất. Trên thị trường, không thiếu gì người sẽ khai thác ý kiến đó và tự động lập ra loại công ty giao dịch trong lãnh vực tế nhị này. Kết quả sau cùng vẫn là một nỗ lực dự đoán về hoạt động khủng bố, là điều mà giới chức an ninh hay quân sự Mỹ cần biết mà không thể biết hết được.
Kết luận của câu chuyện ly kỳ này là thị trường thường sáng suốt hơn chính trường, tai mắt nhân dân thường nhạy bén hơn lãnh đạo. Và “của đau con xót”, giới đầu tư bỏ tiền ra đánh cá với tương lai thường là người phải nghĩ đến tương lai trước những người khác, rõ hơn người khác. Nhờ đó mà nhiều người sẽ khỏi bỏ mạng!
Người ta ưa nghĩ (lầm) rằng quân đội thường chủ chiến mà quên rằng chính họ mới là phải thường trực suy nghĩ và cân nhắc về quyết định chiến tranh và trực tiếp nhìn thấy hậu quả của chiến tranh. Cũng vậy, người ta hay nhắc đến lời cảnh báo của Tổng thống Dwight Eisenhower, vị tướng lừng danh thời Đệ nhị Thế chiến, về nguy cơ cấu kết giữa doanh giới và quân đội mà quên hẳn nội dung đích thực của lời cảnh báo. Các khuynh hướng chính trị chủ hòa, thân cộng hoặc chống Mỹ thường nhắc đến lời cảnh báo đó với ý xuyên tạc. Eisenhower chỉ nói đến rủi ro ách tắc chính trị trong tiến trình thảo luận về ngân sách tại Quốc hội vì sự cấu kết đó, ông không hàm ý rằng thế lực tư bản và quốc phòng toa rập với nhau để gây chiến hầu dễ dàng bán súng như dư luận thường hiểu!
Tuần qua, vấn đề trên lại thành đề tài thời sự khi một dự án của bộ Quốc phòng Mỹ chưa thành hình đã bị bãi bỏ vì sự chống đối của đảng Dân chủ trong Quốc hội. Cơ quan Nghiên cứu và Dự báo của bộ Quốc phòng (gọi tắt là DARPA) trù tính lập ra một thị trường tài chánh thiên hẳn về việc dự báo khủng bố, gọi là Policy Analysis Market cho công chúng và nhất là cho những người am hiểu có thể tham dự bằng tiền thật, hầu bộ Quốc phòng có được loại thông tin cần thiết để ngừa khủng bố. Ý niệm quá mới lạ đó gặp sự chống đối và dự án rất nhỏ này (trị giá tám triệu đô la) đã bị diệt trong trứng nước.
Nội dung của nó là gì, chúng ta nên tìm hiểu đôi chút trước khi có kết luận.
Trước hết, ta cần tìm hiểu về loại “thị trường hạn kỳ” của các thương phẩm, một vấn đề cực kỳ phức tạp về chuyên môn mà thực ra cũng dễ hiểu. Trong đời sống thường nhật, A là nhà tiêu thụ cà phê (một hãng sản xuất cà phê tan liền chẳng hạn), B là nông gia trồng cà phê. Những yếu tố khí hậu, mùa màng hay cả kỹ thuật chế biến lẫn an ninh vận chuyển có thể ảnh hưởng đến sản lượng cà phê làm giá cả thăng trầm. Khi giá tăng vọt, B có lợi và A bị thiệt và ngược lại. Để tránh những giao động quá đáng, và trước khi chính quyền nghĩ đến, thì thị trường đã có loại người trung gian là C giữa A và B để bảo đảm cung cấp vào một thời hạn nào đó trong tương lai (vì vậy mới gọi là hạn kỳ - “futures”) một lượng cà phê nào đó, với một giá định trước. Nhờ C mà A biết trước giá mua và B biết trước giá bán, và yếu tố rủi ro về giá cả sẽ do C gánh chịu. Từ nhiều thế kỷ nay, Nhật Bản rồi Hoa Kỳ và rất nhiều xã hội đã có loại thị trường này mà chúng ta có thể mường tượng ra qua thành ngữ “mua lúa non” không hàm ý xấu như nhiều người thường hiểu.
Sáng sáng, trước khi các thị trường tài chánh Mỹ mở cửa, ta vẫn thấy niêm yết giá cả của thị trường Futures market và nhờ đó có thể dự đoán ra thăng trầm giá cả của thị trường giao dịch tức thời (Spot market). Các loại thương phẩm (commodity) như ngũ cốc, kim loại, dầu thô hay cà phê, và nói chung là những hàng hóa cồng kềnh cần sự vận chuyển trong giao dịch đều có thị trường hạn kỳ đó. Hoa Kỳ có thị trường này từ thời lập quốc, với một trung tâm giao dịch ở tại Chicago nằm giữa các trục vận chuyển nông phẩm Bắc Nam và Đông Tây của lục địa Bắc Mỹ.
Thành phần trung gian mua bán nông phẩm (tác nhân C trong thí dụ) là người phải dự đoán được mọi yếu tố ảnh hưởng đến cung cầu, tổng hợp thành giá cả vào một thời điểm nào đó trong tương lai. Trong thí dụ về cà phê, họ phải dự đoán được thời tiết, mùa màng, sự ổn định của các chính quyền Brazil với tổng thống mới, hay nội chiến tại Colombia hoặc khả năng chống khủng bố tại Indonesia và cả những bất ổn ở Cao nguyên miền Trung tại Việt Nam, vì đấy là những nơi cung cấp cà phê đáng kể nhất... Họ mà thiếu thông tin và dự đoán sai thì bị lỗ, nhưng nhờ họ mà A và B (lẫn người uống cà phê ngoài vỉa hè để bàn luận về chuyện quốc tế) được yên tâm về giá cả và lợi tức. Thông tin và dự báo của họ về tình hình an ninh hay chính trị tại Brazil, Colombia hay Indonesia và Việt Nam là yếu tố đáng chú ý cho ai muốn biết, ngoài thành phần A và B nói trên. Trong một lãnh vực phù phiếm hơn, công ty mãi dịch trái phiếu Cantor-Fitzgerald có lập ra thị trường Hollywood Stock Exchange để dự đoán mức độ ăn khách của các bộ phim chưa chiếu và sự nghiệp của các tài tử điện ảnh. Cho đến nay, dự đoán này luôn chính xác hơn dự đoán của chính các phim trường! Cũng vậy, thị trường Iowa Electronic Market đã dự đoán ứng viên Bush sẽ thắng năm 2000 khi ứng viên Gore còn dẫn đầu trong các cuộc khảo sát dân ý.
Đi xa hơn, nếu nghĩ rằng chính phủ của Ariel Sharon sẽ đổ hoặc Thủ tướng Palestine sẽ bị ám sát và xu hướng chủ chiến quanh Chủ tịch Yasser Arafat sẽ thắng người ta có thể mua hoặc bán các hợp đồng (contract) với giá cả định trước theo hướng này. Hoặc nếu nghĩ rằng bọn khủng bố sẽ ra lại tay và vì đó cổ phiếu của công ty hàng không American Airlines sẽ sụt, người ta mua trước hợp đồng cổ phiếu của AA với giá thấp hơn và sẽ có lời biến cố đó xảy ra hoặc bị lỗ nếu không xảy ra... Chúng ta đang từ một ly cà phê, một tác phẩm điện ảnh hay một ứng cử viên tiến dần đến những biến cố thời sự và an ninh... Trên thế giới, có hàng triệu nhà đầu tư bỏ tiền mua bán các loại hợp đồng giao dịch ấy trên thị trường có hạn kỳ và hàng ngày họ thu thập và trao đổi mọi loại tin tức có thể chi phối giá cả trên thị trường đó.
Theo đúng truyền thống thực dụng của Hoa Kỳ, bộ Quốc phòng Mỹ mới dự tính lập ra một thị trường giao dịch các hợp đồng mua bán liên hệ đến Trung Đông để giới đầu tư có thể tham dự, bằng tiền thật, và qua đó, giới phân tách tình hình an ninh có thể thu thập tin tức về khủng bố, về những biến động trong thế giới Hồi giáo. Cũng theo đúng truyền thống của giới quân sự là triệt để truy tìm lẽ tất thắng mà ít lưu ý đến yếu tố nhạy cảm về chính trị - chiến tranh là chuyện chết người, trước tiên là cho đồng đội, bên ngoài sự tính toán về chuyện đắc cử hay không - bộ Quốc phòng Mỹ đã gây phản ứng và đành rút lại quyết định quá táo bạo này. Yếu tố thực dụng đã bị yếu tố đạo đức, nhân tâm hay “ăn khách” tiêu diệt.
Đáng lý ra bộ Quốc phòng không nên tự mình lập ra thị trường đó để bị mang tiếng là tàn nhẫn vô tâm và bị chính Thứ trưởng Quốc phòng Paul Wolfowitz, vốn là người nổi tiếng thực tiễn và sáng suốt, đả kích rất nặng. Sự kiện một dự án như vậy được tiến hành mà không có sự cân nhắc chính trị là một lỗi lầm của lãnh đạo trong bộ, nhưng sáng kiến này sẽ không mất. Trên thị trường, không thiếu gì người sẽ khai thác ý kiến đó và tự động lập ra loại công ty giao dịch trong lãnh vực tế nhị này. Kết quả sau cùng vẫn là một nỗ lực dự đoán về hoạt động khủng bố, là điều mà giới chức an ninh hay quân sự Mỹ cần biết mà không thể biết hết được.
Kết luận của câu chuyện ly kỳ này là thị trường thường sáng suốt hơn chính trường, tai mắt nhân dân thường nhạy bén hơn lãnh đạo. Và “của đau con xót”, giới đầu tư bỏ tiền ra đánh cá với tương lai thường là người phải nghĩ đến tương lai trước những người khác, rõ hơn người khác. Nhờ đó mà nhiều người sẽ khỏi bỏ mạng!
Gửi ý kiến của bạn
