Lâu rồi, Gấu tôi coi băng nhạc video Thuý Nga về nhạc sĩ Tuấn Khanh. Ông cho biết, câu hát mở đầu bài Chiếc Lá Cuối Cùng của ông thường bị hát sai. Và cứ mỗi lần có ai hát bài này, là một lần ông hồi hộp, không hiểu người đó có diễn tả đúng ý của ông hay là không.
đã được [NQT] dịch:
Thi sĩ phải thôi đi sao" Trong một thời đại mà con người bị khiến phải thổi kèn đồng [hãy nhớ những dòng thơ xưng tụng Stalin của Tố Hữu, chẳng hạn], hoặc tru tréo nỗi khổ đau của mình như sâu bọ, như lũ chuột, tiếng nói văn chương, thứ tiếng mang tính người nhất trong tất cả mọi thứ: liệu có còn được không""
Thi sĩ phải “thôi đi sao”…
Thú thực, cho tới bây giờ, Gấu tôi vẫn không hiểu được, đâu là phần thuận, đâu là phần đảo, của cái định lý nói lên bước đi của thời gian, hết đêm là tới ngày, đó, nghĩa là, không hiểu câu hát của nhạc sĩ, nó như thế này:
Đêm qua chưa mà trời sao vội sáng"
Hay là như thế này:
Đêm chưa qua mà trời sao vội sáng"
Bài Tình Khúc Thứ Nhất, theo Nguyễn Đình Toàn, người viết lời,
“Gió lú đưa đường mây”, bị, hay được, hát là:
“Gió hú đưa đường mây”.
Bài thơ phổ nhạc Đêm Mầu Hồng, của Thanh Tâm Tuyền, câu:
Sớm mai “khuya” thức nhiều nhớ thương,
theo thi sĩ, là:
Sớm mai “khua” thức nhiều nhớ thương.
[Câu này, sự thực, đã bị in sai ngay ngay lần đầu xuất bản].
Đồng ý, chúng ta phải tôn trọng ý muốn tác giả. Nhưng như thế đâu có nghĩa, “lời đảo” kia, không có nghĩa" Và có khi nào, chính cái sự hiểu sai lại có những “hiệu ứng” rất thơ, rất nhạc, như một giai thoại tuyệt vời về câu thơ Huy Cận:
“Củi một cành khô lạc giữa dòng”,
được một ông thợ sắp chữ sửa là:
“Củi một cành khô lạc mấy dòng”
[Viết theo trí nhớ]
Vẫn chuyện “thôi xao”. Theo một giai thoại về thi sĩ Trung Hoa, Giả Đảo (793-865), Trần Trọng San kể lại, một lần cưỡi lừa, ngâm thơ, làm được hai câu:
Điểu túc trì biên thụ,
Tăng xao nguyệt hạ môn”
[Chim ngủ cây bên ao
Sư gõ cửa dưới trăng],
đang do dự không biết nên dùng chữ “thôi” [đẩy] hay “xao” [gõ], vừa đi vừa đưa tay làm điệu bộ, không để ý đến xe quan Kinh Triệu doãn đi qua.
Ông này là Hàn Dũ, cũng một nhà thơ, bèn khuyên nên dùng chữ “xao”..
[Giai thoại không cho biết tại sao lại “xao”..]
Hay, như là một phụ nghĩa, hoặc gia nghĩa [connotation], một thứ “giai thoại của giai thoại”, qua đó, câu của Steiner:
(Should the poet cease" In a time when men are made to pipe or squeak their sufferings like beetles and mice, is literate speech, of all things the most human, still possible")
đã được [NQT] dịch:
Thi sĩ phải thôi đi sao" Trong một thời đại mà con người bị khiến phải thổi kèn đồng [hãy nhớ những dòng thơ xưng tụng Stalin của Tố Hữu, chẳng hạn], hoặc tru tréo nỗi khổ đau của mình như sâu bọ, như lũ chuột, tiếng nói văn chương, thứ tiếng mang tính người nhất trong tất cả mọi thứ: liệu có còn được không""
Thi sĩ phải “thôi đi sao”…
Chúng ta tự hỏi, bỏ qua trường hợp người hát, người đọc, nhà phê bình… cố tình hiểu khác đi, liệu có thể xẩy ra, cái việc hát sai, đọc lầm, cắt nghĩa lộn… đó, thuộc vô thức, nghĩa là, ca sĩ, độc giả, một cách nào đó, muốn tham dự vào việc sáng tạo"
Gấu tôi đã hơn một lần bị mắng vốn là “viết” tản mạn quá, “dịch” ẩu quá, dốt, hiểu sai, tự tung tự tác, nguyên bản không hề có, cứ khơi khơi thêm vào, có ông/bà biểu thẳng, tôi rất ư là không chịu cái kiểu mô phỏng, phóng tác, Việt Nam hoá… của ông! Dịch là phải bám sát từ, bám sát ý, bám sát nghĩa, trường hợp không thể, hãy phóng, phỏng, tản, mác, mạn, hóa…
Nhưng biết đâu, với những người này, không thể nào có chuyện “không thể bám sát”…
Khổ một nỗi, bản văn, bất cứ một bản văn, không hề chỉ có một nghĩa duy nhất, không được hiểu sai đi. Giả sử có, làm sao nắm được nó, cũng cả một vấn đề. Ở một bản văn cổ điển, thí dụ, làm sao biết được, nó là như vậy, hay là khác" Giả sử như nhạc sĩ Tuấn Khanh không có dịp lên Paris by night, nói cho mọi người biết câu ca của tôi là như thế đó, làm sao chúng ta biết, nó là như thế đó" Ông nói ra rồi, mà Gấu tôi vẫn còn ngu si, vẫn còn tham lam, muốn ôm cả hai, cả ba, cả bốn….qua chưa, chưa qua, còn lâu mới qua, còn dài dài….
Nữa, một người một lòng một dạ với nguyên tác, có bao giờ tự hỏi, tại sao mình không thể ưa cả hai, dịch và phóng tác"
Theo tôi, có những bản văn, cho dù bạn muốn phóng tác, cũng không thể được. Nhưng có những bản văn, khi viết, tác giả của nó hình như đã ngầm “xúi”, mày hãy “phóng tác” nó, để nó trở thành một bản văn 100 phần dầu của cái tiếng nói, chữ viết, của xứ sở của mày!
(còn tiếp)
NQT
Gửi ý kiến của bạn
