Những người áo nâu bao lớp trước đã lần lượt xuống núi, rồi khuất núi. Một lão tăng đã trải hơn nửa thế kỷ ẩn dật trên ngôi chùa cổ đồi cao ấy, cũng vừa khuất núi. Còn nhớ ngày nào cùng dẫm sương lam, đội mây trắng, sớm trì chú thiêng, chiều tụng Kim Cang Bát-nhã, tâm ban đầu thanh khiết cam lộ sương.

Một bát, ba y ngàn dặm xa (*) / Lạnh cắt tiết đông rảo muôn nhà / Chạm đất chân đau niềm nhân thế / Chạnh lòng du tử mở đường qua

Sư ra đi một ngày mùa đông phương ngoại, trời mưa sụt sùi tiễn đưa ngày tang lễ. Di sản là những trang sách cặm cụi ngày đêm phiên dịch, sáng tác; và một nụ cười tự tại, hiền hòa, khó quên.

Một đời 80 năm của Sư, nói năng như Chánh pháp, im lặng như Chánh pháp. Nói hay im cũng vì Phật Pháp, vì lợi ích của số đông. Không ngại lên tiếng trước bạo quyền dù phải đối diện với án tử hình; và kham nhẫn im lặng đối với đồng đạo, tôn sư dù phải chịu bao điều tiếng thị-phi, oan ức. Có thể nói công hạnh như vậy là công hạnh của hàng Thánh giả.

Chớm thu hiu hắt đồi hoang cũ / Lối mòn cỏ lấp dấu chân xưa / Người đi vạn dặm không tung tích / Để lại muôn lời rơi như mưa.

Hơn nửa thế kỷ không có cơ hội tương phùng. Hỏi thăm nhau, hãy còn mơ hồ nhân dạng. Chỉ nhớ tên nhau, những tiểu đồng tham học phương xa. Kinh luật hãy còn ê a tụng đọc thuộc lòng. Cơm hẩm nhà thiền không lấp nổi vị tương mặn. Áo vải vá hoài, gãy kim đứt chỉ. Tâm ban đầu chí thú đường Như Lai.

Đại bi, lòng thương rộng lớn, là nền tảng của hạnh bồ-tát, của tâm bồ-đề. Không có đại bi thì không có Bồ-tát, không có Phật. Tất cả dụng hạnh của Bồ-tát đều khởi đi từ đại bi; bởi vì đại bi là bản thể của phương tiện (1).

Trở lại với dòng sống trong một ngày, một đời và nhiều đời. Hôm nay, một ngày đẹp với những việc thiện, với tâm an lành. Sáng mai, vẫn là con người thiện lành hôm trước thức dậy với tâm an lành và những việc thiện chờ đón. Một đời hay nhiều đời sau cũng thế: rời khỏi đời này bước qua đời sau tợ như trải qua một giấc ngủ, người đêm trước và người hôm sau vẫn trong cùng một dòng sống.

Chỉ từ một mặt nước tĩnh lặng, trăng mới có thể soi chiếu và tỏa sáng. Chỉ từ một tâm bình thường, định tĩnh, những phiền não dục vọng mới có thể tan biến, hiển lộ trí tuệ siêu việt của bậc hiền nhân.

Ra khỏi giấc mộng dài đêm qua, ra khỏi cuộc mộng tồn-sinh, thực tại là một tâm thức vật vờ, ngái ngủ, chưa hoàn toàn tỉnh giác. Cái muốn nhớ không thể nhớ. Cái đã quên hay cố quên, lại lảng vảng lờn vờn quanh nơi đôi mắt, quờ quạng quàng xiên nơi đôi chân...