Tử Sản làm tướng nước Trịnh đã lâu năm, có lòng thương dân, thường lấy lòng khoan dung mà trị. Đã vậy còn nói với bộ tướng thân thuộc rằng:
- Trong thì dân tình yên ổn. Ngoài thì lân quốc nể nang. Muốn được như thế thì phải chăm chú vào bốn điều đã học. Chớ các ngươi mãi vui chơi rồi sau này quên mất, thì bá tánh tanh bành ắt chẳng cứu kịp đâu, rồi bỗng lộc các nơi cũng khó lòng thu dọn.
Lúc ấy, có Lý Hề là phó tướng mới thăng. Dzọt miệng hỏi:
- Bốn điều ấy là những điều gì" Dám xin chủ tướng rộng lòng ban cho với!
Tử Sản gật gật đáp:
- Ngươi mới được thăng quan, mà đã muốn biểu lộ sự lo âu cho bàn dân bá tánh, thì đủ biết cõi giang sơn không hề thiếu kẻ anh hùng đó vậy. Bốn điều đó là: Thứ nhất. Đối với mình thì tự trọng. Quyết không làm điều gian dối để nhét bị cho mau, thì chẳng sợ bá tánh hỏi han gì hết cả. Thứ hai. Đối với người thì thành kính. Quyết không xem nhẹ người ta, cho dù họ có ở đẳng cấp nào đi nữa. Thứ ba. Lấy ơn ra mà đãi. Lấy sự tử tế làm chuẩn mực để giao tiếp với người ta. Chớ không thể dồn sát bức vách rồi lấy cây ra mà đập. Thứ tư. Xử phạt thì phải dựa trên điều nghĩa lý. Có nhẹ có khoan. Chớ không thể dựa vào lý thôi mà bỏ qua điều tín nghĩa. Làm được bốn điều đó, thì chẳng những đáp tạ được ơn vua, mà đối với trách nhiệm con dân cũng ngon lành tới bến.
Tối ấy Lý Hề về nhà. Vợ là Hàn thị lúc thúc chạy ra. Xớn xác nói:
- Dưới ánh đèn dầu mà mặt mày tươi tỉnh. Dáng điệu thong dong. Ắt chốn tâm can có điều chi khoan khoái"
Lý Hề sung sướng đáp:
- Ghét người thì dễ. Trọng người mới khó, nhưng đối với người như Tử tướng quốc đây. Không trọng thì không được.
Hàn thị từ hồi con gái đã nổi tiếng nhiều chuyện. Nay dù có chồng cũng chẳng đặng khá hơn, bèn huyên thuyên nói:
- Làm việc gì cũng vậy. Chỉ cần không thẹn với lòng. Không thẹn với ông trời, thì những ngày sống ở dương gian, đã coi như ngon lành lắm vậy. Nay chàng mới bước vào chuyện làm quan - thì chỉ cần tuân giữ những điều thiếp bảo - mà nếu so với Tử Sản nào đã thua chi" Sao chàng lại sớm ca tụng người quá như thế"
Lý Hề đưa tay khoát lịa khoát lia. Lắc đầu đáp:
- Nàng dù có giỏi, thì cũng giỏi nội trợ tề gia. Quá lắm là hỉ sự tang gia nàng lo liền cái một, nhưng đối với Tử Sản là tướng nước Trịnh đã hơn bốn chục năm, thì dẫu có nhắm mắt cũng biết là hơn nhiều đó vậy.
Hàn thị từ ngày lấy chồng tới giờ, chỉ nghe Lý Hề ca tụng mình, bây giờ bỗng dưng đổi chiều sang hướng khác, bèn bụng dạ bất an. Tức tối nói:
- Chàng chỉ biết tâng bốc chí khí của người ta, mà làm nhụt đi uy phong của người đang bên cạnh, thì thiệt là không đúng. Lại nữa, cho dù có là tướng quốc, thì bất quá cũng là người. Chớ có phải ba đầu sáu tay hay sao, mà chàng phải sợ lo nhiều như thế!
Rồi trợn ngược mắt lên. Nói:
- Thiếp muốn biết người ta dạy bảo gì với chàng, để hiểu tại sao chàng ngợi ca, lại còn muốn mần theo người ta nữa"
Lý Hề từ ngày lập gia đình đến nay, mới hiểu được hạnh phúc hôn nhân chỉ nằm trong năm chữ, là bất kể việc đúng hay sai, thì điều thiết yếu là phải: Tùy ý vợ mà làm, nên nay thấy mặt mày xanh mét của vợ, thì biết là hung hiểm đã vờn quanh, liền đem hết những lời căn dặn của Tử Sản ra mà thưa lại, những mong sự chân thành sẽ giải được nguồn cơn, để chữ phu thê bớt đi ngày vẫn đục, bỗng nghe Hàn thị lớn giọng nói:
- Làm quan một thời. Vui hưởng một đời. Nếu chàng cứ chăm chăm thực thi lời ông ấy dạy, thì chẳng những không có thời làm quan, mà năm tháng còn lại sẽ vào nơi tăm tối. Trước là mất việc. Sau là mất vợ. Sau nữa làm xấu mặt của dòng họ tổ tiên. Chuyện nghiêm trọng là vậy, mà chàng vẫn cứ bơ bơ cho rằng đáng học, là nghĩa làm sao"
Lý Hề như trên trời rơi xuống. Phần thì sợ vợ giận, phần thì chưa hiểu ngô khoai, nên ú ớ đáp:
- Oan có đầu. Nợ có chủ. Hà cớ chi phải tùm lum như thế" Lại nữa. Chồng không biết thì dạy. Chưa hiểu thì thông. Chớ cứ ào ạt như mưa thì mần răng tui thấu"
Hàn thị nhìn chồng, thấy vẻ thành kính toát ra từ ánh mắt, nên cơn giận cũng tụt xuống năm phân. Nhỏ nhẹ nói:
- Tư Sản dạy rằng: Đối với mình thì tự trọng, mà muốn tự trọng thì trước hết phải tự giác. Làm quan mà tự giác đi trước có nghĩa là… tự sát. Chàng có biết không" Còn đối với người thì thành kính. Thiếp hỏi chàng: Thành kính thì được cái gì" Ở chốn quan trường muốn được thăng lên thì phải biết luồn cửa hậu, mà một khi nói đến cửa hậu thì phải có kim ngân, mà muốn có kim ngân thì phải bớt đi phần chân thật. Nay chàng lại lôi thành kính ra mà cư xử, thì trước là hổng có tiền. Sau hổng có quan. Sau nữa cũng hổng có chút xôm xôm cho thiếp truy lùng mỹ phẩm…
Rồi hướng mắt vào cõi xa xăm, thở một hơi mấy cái, mà nói rằng:
- Đối với dân mà ra ân huệ, thì thiếp hỏi chàng: Có ân huệ được bao nhiêu mà ra hoài ra tới" Mà giả dư chàng được dân tình mến mộ, nhưng bé cổ ít hơi, thì cũng chẳng giúp cho chàng ngoi lên được. Còn xử với dân cho có tình có lý, thì biết chừng nào chàng mới khá được đây - bởi nghĩa lý kia - sẽ đẩy chàng đến chữ cô đơn trong công nha này đó vậy…
Đoạn, nhìn thẳng vào mắt của Lý Hề. Chắc nịch nói;
- Có tiền của thì thù ghét cũng thân. Thú vật cũng mến. Hết sức ra ngoài thân phận. Vậy nếu chàng muốn thoải mái hiện tại, rạng rỡ tương lai, thì phải gắng hết sức quên đi những lời tào lao đó.
Ngày nọ, Tử Sản bịnh nặng, liền cho gọi Tử Thái Thúc đến mà nói rằng:
- Ta chết, tất nhà ngươi sẽ được cử làm tướng quốc của nước Trịnh. Ngươi phải biết người có đức mới lấy đạo Khoan mà phục được dân. Còn người không đức thì phải lấy sách Nghiêm mà trị. Nghiêm ví như lửa nóng, dân trông thấy mà sợ, nên chết vì lửa ít. Còn Khoan ví như dòng nước mát, dân khinh mà lờn, nên chết vì nước nhiều. Thế mới biết dùng Khoan khó vô cùng đó vậy.
Thái Thúc thấy hơi thở của Tử Sản lúc ngắn lúc dài, e chần chờ không kịp, bèn tức tốc nói:
- Giữa Khoan và Nghiêm. Tôi nên chọn cái nào"
Tử Sản lờ đờ nhìn Thái Thúc. Mệt nhọc đáp:
- Phép trị dân không thể cứ Khoan mãi được, bởi Khoan thì dân lờn. Lại cũng không thể Nghiêm mãi được, bởi Nghiêm thì dân oán. Cho nên có Khoan thì phải có Nghiêm. Có Nghiêm thì phải có Khoan. Tóm tắt là chẳng chơi riêng món nào hết cả.
Mấy ngày sau Tử Sản mất. Thái Thúc lên thay, bèn cho gọi Dương Mậu là mưu sĩ đến mà hỏi rằng:
- Trị dân thì phải có Khoan có Nghiêm. Vậy thì Khoan cái nào và Nghiêm cái nào"
Mậu ôm đầu suy nghĩ. Mãi một lúc sau mới cẩn trọng thưa rằng: "Nghiêm trên mức tình cảm. Có được hay chăng""
Thái Thúc lần đầu nghe mấy chữ trên mức tình cảm, bèn ngạc nhiên đến cùng cực. Sửng sốt nói:
- Là nghĩa làm sao"
Mậu từ tốn giải thích:
- Từ nào tới giờ, hễ đàn bà bị chửa hoang, thì làng xóm đưa ra đình gọt tóc bôi vôi, rồi đuổi đi nơi khác. Nay tướng quốc hãy xây dựng một trung tâm, gom tất cả những người không may ấy lại. Trước là chu cấp tiền bạc, sau lo lắng việc làm, sau nữa tạo những cuộc vui chơi, để kẻ không may ấy bớt trách phiền số phận. Còn những kẻ nghiện ngập. Chẳng qua vì lầm lỡ mà ra, thì cũng nên lấy Nghiêm ra mà trị. Trước là có phòng phi miễn phí, sau cai nghiện dài dài cho hết tiệt mới thôi, rồi huấn nghệ lai rai cho đời thêm cơ hội…
Rồi ngước mắt nhìn Thái Thúc, từ từ nói tiếp:
- Bài bạc thì không thể cấm, mà một khi không thể cấm thì hãy cấp giấy phép hành nghề cho họ. Chớ cứ lén lút kiểu này, thì trước là chẳng ai vui, sau thuế má cũng phải gánh đôi phần sa sút.
Thái Thúc gật gật mấy cái, rồi nghiêm mặt hỏi:
- Gia đình là nền tảng của xã hội. Vậy ta phải làm sao"
Mậu mau mắn đáp:
- Lập gia đình là mưu cầu hạnh phúc. Một khi không cảm thấy hạnh phúc thì còn ở với nhau làm gì" Vậy luật lệ phải liền tay sửa đổi, để dễ dàng ly dị ly thân, thì mọi khúc mắc khổ đau đã không còn đó vậy.
Thái Thúc trầm ngâm một chút, rồi buột miệng hỏi:
- Thế con cái thì phải tính làm sao cho phải"
Mậu xoa tay đáp:
- Mỗi người chỉ có một đời để sống. Sao lại sống cho con"
Thúc hài lòng ưng chịu, liền hạ lệnh soạn thảo luật mới đặng thi hành. Không được bao lâu trong nước sinh ra nhiều trộm cướp, dân đi bụi nhiều hơn. Còn vợ chồng sống với nhau được mươi năm mỗi ngày thêm mỗi hiếm.
Rồi tấu chương ào ạt dâng lên. Thúc chẳng biết đường nào mà lần. Trong lúc nguy cấp, bật chợt có Khổng Tử ghé qua, bèn mở yến tiệc chào mừng, rồi trong lúc chứa chan tình chủ khách, liền ghé miệng vào tai, mà hỏi rằng:
- Dùng Nghiêm và Khoan để trị dân. Cái nào lợi hơn"
Khổng Tử ực một cái hết trăm phân, rồi cao hứng đáp:
- Tùy ngộ nhi an, tùy cơ ứng biến. Chớ nhất định không ngã theo cái nào hết cả.
Thúc ưu tư trầm mặc, nên chồm qua hỏi tiếp: "Thầy nói vậy nghĩa là làm sao""
Khổng Tử cười to đáp:
- Dùng Khoan mà dân không sợ, thì lại dùng Nghiêm. Dùng Nghiêm mà dân quá sợ, thì lại dùng Khoan. Nghiêm giúp cho Khoan. Khoan giúp cho Nghiêm. Cứ chút chút mỗi bên thì quốc thái an dân sẽ nằm trong tay nắm.
Gửi ý kiến của bạn
