Đoàn Huy Thương người ở Hà giang, tỉnh Hà bắc, lớn lên trong nhung lụa, nên chưa từng hiểu được sự thiếu thốn dễ làm cho người ta đánh mất đi phần nhân cách. Mẹ là Hồ thị, mới nhân buổi ngồi ăn đậu hủ với con, mà nói với Thương rằng:
- Muốn mạnh khỏe sống lâu thì phải biết điều độ. Chẳng những điều độ trong khi ăn, mà còn phải điều độ với cả… tham sân si của mình đó nữa…
Thương đang đưa muỗng đậu hủ vào miệng, bất chợt nghe mẹ nói lời kỳ lạ, bèn trong bụng nghĩ thầm: "Gia đình mình thuộc hàng hào phú, ruộng cả ao sâu, mà ăn uống có chừng có mực, thì chừng mô mới hết" Lại nữa, con người ta hơn nhau về cái ăn cái mặc, mà mẹ lại bảo ta điều độ, thì nếu so với người có ít. Nào đã khác gì nhau"". Rồi xoay chuyển ý nghĩ trong đầu, ào ào nghĩ tiếp: "Hôm nọ bà ngoại có nói với ta rằng: Không ai thương con bằng mẹ. Không ai quý cháu bằng bà.". Ta có hỏi: "Bà đây là… bà ngoại hay là bà nội"". Bà chắc nịch đáp: "Ngoại!". Ta giật mình trộm nghĩ: "Phải rồi, tuổi thơ của ta lớn lên trong vòng tay không mẹ thì bà. Chớ nội chỉ thấp thoáng sơ sơ, đôi lần trong năm trước.". Bèn ngạc nhiên nói: "Thường thường bà ngoại gần gũi với cháu hơn bà nội, là nghĩa làm sao"". Bà nhỏ giọng đáp: "Cháu của ngoại thì trăm phần phải trúng, nhưng cháu của nội thì… trúng trật nhờ trời!". Đoạn, nhìn thẳng vào mặt mẹ. Ưu tư nói:
- Đã là nam tử hán, lại sinh ra trong tiền trong bạc, mà không được ăn chơi, thì biết khi mô mới thành người… quân tử"
Hồ thị, sau bao năm làm chủ nợ, hiểu được hơn thua nhau là ở chỗ này, bèn cao giọng đáp:
- Cha của con quen thói xa xỉ, phung phí tài vật, mỗi khi ăn bánh bao thì chỉ ăn có một nửa, phần còn lại cho chim, thì thiệt là không đúng!
Thương trố mắt nói:
- Cha mua bánh trả tiền. Ăn hay không là quyền của cha. Sao mẹ lại đem lý phải trái buộc ràng cha như thế"
Hồ thị buồn bã đáp:
- Con lên mạng mà xem, bao nhiêu người đói khổ, không có đặng miếng ăn, thì con không thể phung phí như vậy được. Lại nữa, kiếp người mong manh như tơ trời buổi sáng, có lúc đêm về nhưng… mất mẹ lúc bình minh, thời con không thể xem thường như vậy được.
Rồi thở ra một cái. E sợ nói rằng:
- Trời cho thì no đủ. Trời lấy thì nghèo liền. Như vậy thì giàu nghèo không hẳn là công của riêng ta, mà còn có… đại công của Trời trong đó nữa!
Mấy năm sau mùa màng thất bát, hạn hán khắp nơi, lại thêm cướp bóc tràn lan khắp chốn. Mới đầu thì cướp cạn, sau thì cướp bầy, sau nữa xưng hùng xưng bá khắp nơi, khiến bao kẻ đang giàu trong phút chốc bỗng thành đôi tay trắng.
Ngày nọ, Đoàn ông gọi Huy Thương đến bên giường bệnh mà nói rằng:
- Cha lúc bình sinh phí phạm của trời, nên trời trừng phạt, khiến tuổi già của cha lâm vào nơi thiếu thốn. Vậy con phải cố sức làm phúc để chuộc tội cho cha…
Thương đực mặt đáp:
- Cha lầm lỗi. Con trả nợ, là cớ làm sao"
Đoàn ông ảo não đáp:
- Ai làm nấy chịu. Lẽ tự nhiên thường ra vẫn thế, nhưng nay cha sắp về đoàn tụ với tổ tiên, thì sống đâu nữa mà làm"
Thương nghe cha giải bày như vậy, chừng như chưa ổn, bèn chộn rộn tim gan. Ấp úng nói:
- Nếu con làm được điều phước thiện, thì phải giữ lại mà dùng. Hà cớ gì phải chuộc tội cho cha, rồi mần răng con sống"
Đoàn ông thở hắt ra một cái, rồi yếu ớt đáp:
- Đó là hiếu thảo. Con đã biết vậy chưa"
Mấy năm sau đến phiên mẹ thốt lời ly biệt. Trước lúc ra đi, có nắm lấy tay Thương mà nói rằng:
- Nặng lòng ghen ghét. Đưa lời ly gián. Gây chuyện thị phi. Nếu con mà tránh được, thì chữ… hiếu tử đã bày ra trước mắt.
Thương kính cẩn tuân lời di mệnh. Không vì cái nghèo mà bỏ đi lòng thực thà trung hậu, đã vậy còn tự làm ruộng để mưu sinh, khiến hàng xóm đôi bên dễ sinh lòng quý mến.
Một hôm, có Chính Thuần là phú ông ở làng bên đi ngang, bất chợt thấy Huy Thương đang có vẻ như đôi co với một người đàn bà, bèn nổi máu hùng anh. Dừng lại nói:
- Khôn không qua lẽ. Khỏe chẳng qua lời. Ngươi ỷ mình đang độ thanh niên, mà đang tâm hiếp đáp người cô thế, là nghĩa làm sao"
Thương ú ớ đáp:
- Tiểu sinh bày tỏ tấc lòng. Chớ nào đã hiếp ai. Sao đại nhân lại kết tội cho người mau như thế"
Chính Thuần bực tức gắt:
- Mặt nghiêm trọng. Mắt lo âu. Miệng ngập ngừng, thái độ khi mờ khi tỏ, mà tự cho mình là người tử tế. Tin được hay sao"
Rồi chạy tới nắm cổ Thương kéo ra, bất chợt người đàn bà nói rằng:
- Đại nhân hấp tấp mất rồi. Tiện thiếp đánh rơi gói tiền, thiếu hiệp này nhận được, trả lại cho tiện thiếp. Tiện thiếp mừng rỡ nói: "Tiền bảo hiểm nhân thọ của chồng vừa mới nhận, đáng lẽ mất đi, bỗng dưng tìm lại được, nên tiện thiếp muốn tạ ơn ân nhân bằng mười phân cho chẵn.", nhưng thiếu hiệp - dù vất vã trên nương vẫn nhất lòng không nhận. Thiếp bồi hồi trộm nghĩ: "Người thanh niên này, dù nghèo, nhưng trước mãnh lực của đồng tiền, vẫn khư khư lấy chuyện giúp người làm chuyện lớn, thì đúng là đại trượng phu, xứng danh người quân tử, rồi bất chợt trong lòng của thiếp nhảy ra câu hỏi: Mười phân chịu được. Hai mươi chịu nổi chăng" Thiếp toan thử, nhưng sợ chơi thành thiệt, thành thử ép nhận mười phân, vừa lúc đại nhân từ xa bang tới. Chớ thực ra chẳng có hiếp đáp gì hết cả!".
Chính Thuần nghe vậy, bèn nghĩ tới ngẫm lui, rồi bất chợt nói:
- Ép nhận tiền là chuyện nhỏ. Muốn tạo tình thân mới là chuyện lớn. Có phải vậy hông"
Người đàn bà mặt mày trắng bệt, thất sắc đáp:
- Điều thầm kín trong tâm tưởng. Sao đại nhân lại biết"
Chính Thuần nở một nụ cười độ lượng, rồi từ tốn nói:
- Biết là chuyện nhỏ. Giải quyết được… cái chuyện nhỏ đó mới là chuyện lớn. Ta có ý này có thể giúp ngươi hoàn thành tâm nguyện, miễn hồ có tấm lòng thành. Ngươi có muốn nghe không"
Người đàn bà vội vã đáp:
- Khi chồng còn sống thì mơ có tiền. Lúc có tiền rồi lại sợ hãi sự cô đơn. Thế mới biết chồng quý hơn tiền đó vậy.
Rồi hướng về Chính Thuần. Mừng rỡ nói:
- Miễn hồ thoát được nỗi cô đơn, thời tiện thiếp chấp nhận suốt đời sống cực khổ, không mơ tưởng có ngày đi mỹ viện. Đã đủ tâm thành hay chưa"
Chính Thuần gật gật mấy cái rồi xua tay đáp:
- Được! Được! Ngươi hãy nghe đây. Lập tức về nhà lên mạng treo bảng: Chiêu phu. Bảo đảm xét đơn hai ngày còn chưa hết!
Người đàn bà ngẫm nghĩ một chút, rồi lo âu nói:
- Tìm chồng trên mạng. Có đặng không đây"
Chính Thuần chưa kịp đáp, bất chợt Huy Thương buột miệng nói:
- Tình yêu qua mạng thì lành ít dữ nhiều. Cô nương có biết vậy chăng"
Thiếu phụ tần ngần đáp:
- Chưa thử làm sao biết!
Lúc ấy, Thương mới nói rằng:
- Hai người gặp nhau mỗi tuần, nóng… phôn mỗi đêm, hiểu đặng tâm tính nhau mà còn tan bầy xẻ nghé. Hà huống người bắc kẻ nam. Chỉ dựa trên con chữ mà mang lòng lưu luyến, mà một khi nói tới… chữ thì có thể nhờ người khác… gõ dùm. Chẳng phải vậy sao"
Thiếu phụ bỗng nhìn Thương chằm chặp, rồi ngạc nhiên nói:
- Chàng chưa vướng bận thê nhi, mà am hiểu chuyện đời. Thật khiến cho người ta phải nổi lên điều thắc mắc!
Thương mĩm cười đáp:
- Cần gì phải có thê nhi thì mới hiểu" Con người ta sinh ra ở đời, hơn nhau không phải chỗ nhà cao cửa rộng - mà ở nhân phẩm làm người - Khổ một nỗi nhân phẩm chỉ thấy được qua nết ăn cách ở, xử thế trong ngoài, độ lượng với tha nhân. Chớ không thể thấy được chỉ vài trang trên… nét!
Thiếu phụ nghe vậy, mặt mày hớt ha hớt hãi. Hốt hoảng nói:
- Nợ duyên của thiếp. Lẽ nào tắc nghẹn hay sao"
Thương đáp:
- Nét tuy ở trong nhà nhưng rõ là xa. Người tưởng xa xa nhưng hóa lại gần. Sao không chọn cái mình rờ thấy được. Chẳng đặng hơn ư"
Thiếu phụ ngập ngừng một chút, rồi thẹn thùng nói:
- Vậy theo ý của chàng. Thiếp phải làm sao"
Thương nghiêm mặt đáp:
- Chồng chết mà chưa có con, là một điều lợi. Đang còn xuân sắc, là cái lợi thứ hai. Trong tay đang có tiền nên sẵn sàng… cắt sửa, là cái lợi thứ ba. Biết sợ sự cô đơn nên thành tâm quý chồng, là cái lợi thứ tư. Với bốn điều lợi đó. Sao lại phải lo"
Thiếu phụ buồn bã đáp:
- Thiếp từ ngày ra đời đến tuổi hai mươi, tất cả mọi chuyện đều nhờ trông vào cha mẹ. Thậm chí chuyện trăm năm cũng do hai cụ lo tìm. Bây giờ cha mẹ mất đi. Thiếp thiệt không biết phải làm sao tìm người trong mộng" Đói có thể xin ăn. Khát có thể xin uống - nhưng với chuyện yêu đương - thiếp làm sao xin được" Đã thật nhiều đêm thiếp bàng hoàng thức giấc, tự hỏi lòng: Chồng kế tiếp là ai" Mà cho đến hôm nay vẫn không tài nào đáp được…
