Phong trào Đông Du do cụ Phan Bội Châu khởi động đã trao cho các du học sinh một trách nhiệm hết sức lớn: học để cứu nước. Phong trào Duy Tân của cụ Phan Châu Trinh cũng trao cho tuổi trẻ một sứ mệnh cực kỳ lớn: học để cứu nước. Và bây giờ, khi du học sinh Việt Nam được gửi đi nhiều nước để học, có bao nhiêu người trong các thế hệ đầu thế kỷ 21 còn mang trong lòng hoaì bão học để cứu nước" Và rồi sẽ có bao nhiêu du học sinh về nước" Và khi về, những ưu thắng của các nền văn hóa dân chủ có giúp chuyển biến gì cho những người tương lai sẽ lãnh đạo đất nước, nếu họ may mắn tiến thân được" Họ rồi sẽ giúp gì được cho tiến trình dân chủ ở quê nhà, khi bước vào trong một guồng máy mà chỗ nào cũng đầy công an" Đó quả là một phương trình mang quá nhiều ẩn số và biến số.
Nhưng chính phủ Hà Nội có thật tâm cần những du học sinh naỳ về không" Đây cũng là câu hỏi không được trả lời minh bạch, có lẽ, bởi vì dường như không phải môn học nào cũng được nhà nước hoan nghênh. Thí dụ, trên tờ Tuổi Trẻ hôm thứ bảy 7-8-2004, bản tin với nhan đề "Đã đến lúc kêu gọi các nhà khoa học VN trở về nước" ghi nhận về một buổi hội thảo khoa học có tên là "Gặp gỡ VN 2004" khai mạc tại Hà Nội ngày 6-8, cho cảm giác rằng hình như chính phủ chỉ muốn các nhà khoa học về nước thôi, còn thì các ngành khác như văn chương, xã hội học, nhân văn, luật học, công quyền... không được đón nhận vui vẻ. Hoặc nếu có đón nhận, thì cũng không được ưu tiên như các nhà khoa học.
Nhìn lại hơn một thập niên qua, thử đặt câu hỏi vì sao Việt Nam bây giờ đỡ thê thảm hơn Bắc Hàn và Cuba" Chắc chắn là có nhiều yếu tố đã ảnh hưởng, nhưng có lẽ xuyên suốt chỉ là qua một chữ "học." Học là mở cửa, là đón luồng gió mới, là nhận thông tin mới, là lắng nghe, là bắt chước, là chịu bỏ cái cũ để theo cái mới. Chính "học" là chìa khóa đã làm cho VN hôm nay khác hơn Bắc Hàn.
Đúng ra là còn có nhiều yếu tố khác đã thúc đẩy CSVN phải mở cửa. Chịu đi theo bước chân mở cửa của đàn anh Trung Quốc, sợ hãi trước làn sóng dân chủ đã làm sụp đổ Nga và Đông Aâu, mang ơn TT Bill Clinton hòa dịu để bang giao với Mỹ... và nhiều yếu tố khác.
Hãy hình dung, nếu không có Clinton, nếu Mỹ vẫn cấm vận VN, nếu Đỗ Mười vẫn muôn năm trường trị như Kim Il-Jung, nếu chưa có đàn anh Đặng Tiểu Bình thử nghiệm trò chơi mèo trắng mèo đen... thì dân Việt Nam mình cầm chắc là vẫn đói thê thảm như dân Bắc Hàn bây giờ (nếu chưa kịp sụp đổ như Liên Xô). Nhìn lại thời kỳ này, bây giờ mới thấy toàn đảng CSVN phải mang ơn sâu của Clinton và Đặng Tiểu Bình vì hai ông khổng lồ này đã giúp cơ hội mở bức màn tre cho VN. Chính sách đổi mới là một. Cánh cửa bang giao với Mỹ là hai. Đóng bít cửa như Kim Il-Jung thì chỉ làm lợi cho vài cán bộ gộc thôi, thế mới sinh đủ trò như Tổng Cục 2, môät vài trùm công an đủ để hù dọa cả nước, làm kinh hãi toàn đảng, chụp mũ khắp Bộ Chính Trị...
Như vậy, chìa khóa để cứu đói cho dân, và ở phương diện khác cũng là để cứu nguy chế độ CSVN, chính là chấp nhận sự biến đổi - nghĩa là chấp nhận cái mới, tức là chịu học. Đó là mới nói riêng phương diện kinh tế. Còn nói về phương diện xã hội, nếu không có ông Clinton hòa dịu thì bây giờ vẫn chưa chắc có hiện tượng hàng chục ngàn Việt kiều về lấy vợ... Mà có thể vẫn còn màn xiết lệnh cấm du lịch như ông Bush mới áp dụng với Cuba mấy tuần trước. Hiển nhiên, Clinton cũng có tài của một bà mai nối một nhịp cầu; không biết đã có chú rể Việït Kiều nào dựng tượng thờ ông Clinton chưa....
Còn về phương diện dân chủ, thực sự không hoàn toàn chắc là sự cởi mở kinh tế tất nhiên dẫn tới nhân quyền và dân chủ tự do. Những bước đi này trông rất là chậm. Hiện tượng này đang xảy ra ở Hoa Lục và Việt Nam. Người dân chỉ được một số cởi mở về mặt đời sống. Nhưng bất cứ những gì liên hệ tới chính trị đều bị đàn áp tàn bạo. Như vậy, câu hỏi bây giờ là những gì đảng CSVN chấp nhận mở cửa được, thì xã hội VN đã phần lớn mở rồi, duy chỉ còn bế tắc là chỗ nhân quyền và dân chủ đa nguyên thôi - vài nhóm chữ còn tối kỵ ở quê nhà.
Vậy thì, tác nhân mới để thúc đẩy VN biến đổi sẽ nằm ở đâu" Chắc chắn là có nhiều tác nhân mới, nhưng về mặt lâu dài, có lẽ du học sinh sẽ đóng được vai trò quan trọng, bất kể các du học sinh này có là con cháu cán bộ. Bởi vì, khi họ trở về VN từ các đại học Aâu-Mỹ, điều đầu tiên họ thấy sẽ là những bất công, những sai trái của một xã hội đang cần các biến đổi mới.
Điều này đang xảy ra ở Trung Quốc, nhưng thấy rõ là cần rất nhiều thời gian, bởi vì không phải du học sinh nào ra đi cũng mang tâm thức "học cho đồng bào." Đa số, thật ra là muốn tìm cách ở lại Hoa Kỳ. Theo một bài viết trên tờ Los Angeles Times hôm chủ nhật tuần trước, trong hai thập niên qua, có 600,000 học trò Hoa Lục đã rời nước để du học hải ngoại, nhưng chỉ có 160,000 du học sinh về lại sau khi học xong. Các thống kê đó dựa theo thông tin của chính phủ Bắc Kinh. Nhưng về với tỉ lệ như thế cũng là đỡ rồi. Còn hơn là không một ai về.
Du học sinh mà chịu trở về nước ai cũng biết là hy sinh nhiều lắm. Nhất là khi phải trở về một đất nước còn độc tài độc đảng, không chỉ chịu đựng một số bất công áp bức, dù là có nhẹ thở hơn đa số đồng bào, nhưng còn chịu một mức lương bổng cầm chắc là thua xa đồng lương họ có thể kiếm được ở các nước Aâu-Mỹ.
Những người đi du học trở về nước được dân Hoa Lục gọi là "hải quy," nghĩa là "trở về nước sau khi du học hải ngoại," với nghĩa quy là về và hải là ngoài Hoa Lục. Nhưng dần dà, chữ "hải quy" được viết trong kiểu đùa nghịch, để biến thành nghĩa hải quy là "rùa biển."
Ngay cả khi có rùa biển nào kiếm được việc làm tại các công ty đa quốc, thì mức lương cũng thua xa các bạn của họ ở hải ngoại. Eddie Ng, người trách nhiệm thuê mướn nhân viên cho một ngân hàng đa quốc ở Hồng Kông, nói về một số rùa biển còn ảo tưởng, "Nhiều sinh viên nghĩ là mọi chuyện cũng y hệt như ở Mỹ hay Aâu Châu." Oâng nói, sinh viên ngoại quốc có các văn bằng về tài chánh thường mong đợi mức lương 50,000 Mỹ Kim một năm, nhưng thực tế nhiều ngân hàng sẽ chỉ trả 5,000 Mỹ Kim một năm. "Họ muốn 10 lần nhiều hơn mức lương mà thị trường chấp nhận. Mỗi ngày, tôi ngồi đối diện với một trong các sinh viên du học trở về này, và nói với họ tin không vui: chuyện đó sẽ không xảy ra."
Ma Xinjun, quản trị của công ty nhân dụng Beijing Talent Service Center, kể về một nhân viên có lương 6,000$/năm trong một công ty kỹ thuật cao. Người này đi du học ở ngoài nước, và rồi trở về xin vào lại hãng cũ. Chỉ có một việc làm đón nhận anh: việc làm cũ, cùng mức lương.
Thử suy nghĩ, nếu tất cả du học sinh ra đi và không về lại, thì đất nước Việt Nam rồi sẽ ra sao" Nhưng cũng không thể bắt buộc các cô cậu rùa biển phải chịu quá nhiều thiệt thòi khi về nước. Tất nhiên là có nhiều du học sinh mang tâm huyết "học cho đồng bào mình," nhưng nếu trở về mà hy sinh quá nhiều, thì cũng không làm ai hoan hỉ. Chỗ này có phần lớn là trách nhiệm của nhà nước: nếu chính phủ bày tỏ quyết tâm chịu học, chịu lắng nghe, chịu đổi mới, và trong tương lai chịu chấp nhận các tiếng nói đối lập, thì không chỉ các du học sinh sẽ trở về, mà cả Việt Kiều cũng sẵn lòng hy sinh về giúp.
Còn như nhà nước quyết tâm theo gương kềm kẹp của Bắc Hàn, thì số người về sẽ không bao nhiêu, cho dù có là du học sinh, chứ đừng nói tới Việt kiều. Bởi vì những hy sinh vật chất thì vẫn có thể chịu đựng được, nhưng nhìn thấy viễn ảnh đất nước u tối mờ mịt dưới chế độ công an trị thì sẽ không ai muốn giúp vun bồi chế độ, kể cả các du học sinh có là con cháu cán bộ. Bởi vì, khi một du học sinh đã từng hít thở được niềm hạnh phúc của tự do dân chủ ở Aâu Mỹ, thì có ai nỡ lòng nào về nước để góp sức xiết cổ đồng bào mình" Thà là làm một nhà thơ lang thang vô gia cư ở hè phố New York, còn hơn là làm một ông tướng công an Tổng Cục 2 chuyên đi rình rập, bóp xiết đồng bào.
Do vậy, trước khi du học sinh học những tiến bộ của nước người, thì nhà nước cần phải biết học trước đã -- và đây là cái học của lắng nghe, của rời bỏ cái cũ để theo cái mới, của thật tâm hòa giải, của thật tâm dân chủ. Đó là chỗ để suy nghĩ vậy.
Gửi ý kiến của bạn
