Hỏi (ông Lê Thành Tiếp): Tôi đến Uùc cũng khá lâu và vợ chồng tôi có mua được một căn nhà nhiều phòng. Vì thấy nhà quá rộng nên chúng tôi bèn cho sinh viên Việt Nam ở trọ. Lúc đầu toàn là những sinh viên tỵ nạn đến xin share phòng vì gia đình họ có nhà ở xa nên không tiện cho việc di chuyển hàng ngày từ nhà đến trường.
Mãi cho đến năm 2000, có hai du học sinh từ Việt Nam đến xin ở trọ. Nhận thấy các sinh viên này cũng lịch sự, vì thế chúng tôi không ngần ngại nên đã đồng ý để cho họ ở trọ. Vì sống chung nhà nên chúng tôi và các sinh viên này ngày càng trở nên thân thiện hơn. Thỉnh thoảng họ đã mượn tiền của chúng tôi rồi hoàn trả ngay sau khi gia đình bên Việt Nam gởi tiền sang cho họ.
Cho đến một hôm, sinh viên này đã mượn chiếc xe hơi của bạn đi chơi và đụng phải một chiếc xe khác mà do lỗi của sinh viên này. Sau đó sinh viên này mới biết được rằng chiếc xe mà anh ta mượn đã không đóng bảo hiểm chiều nào cả.
Để giải quyết công chuyện và nhất là không muốn làm gián đoạn việc học, sinh viên này có năn nỉ xin tôi cho mượn một số tiền là $8,700 để sửa cho chiếc xe của phía bên kia, và hứa là sẽ hoàn trả thành 3 đợt trong vòng 3 tháng. Tôi đã không ngần ngại để giúp cho sinh viên này. Khi trao tiền chúng tôi có làm một giấy cho mượn nợ trong đó chúng tôi cùng ký tên với nhân chứng là người bạn cùng ở trọ với anh ta.
Chừng 2 tuần lễ sau, hai sinh viên này đã dọn nhà mà không báo cho tôi biết. Họ còn để lại một số đồ đạc không đáng giá. Tôi bèn truy tìm thì biết được rằng họ đã đến ở trọ tại một nơi khác gần trường hơn. Tôi bèn đến gặp sinh viên này và báo cho anh ta biết là tôi cần lại số tiền đã cho anh ta mượn trước đây gấp để sửa chữa nhà. Anh ta cho biết là anh ta sẽ hoàn trả khi nhận được tiền từ gia đình gởi sang.
Sau gần 6 tuần lễ, tôi vẫn không nhận được tiền bạc như anh ta đã hứa, tôi bèn đến tòa án địa phương nhờ họ giúp đỡ thủ tục đòi nợ. Thư ký làm việc tại tòa đã giúp tôi làm giấy tờ và tôi đã trao đơn kiện đòi nợ có đóng dấu của tòa tận tay cho sinh viên này. Tuy nhiên đến nay thì tôi đã biết được rằng anh ta đã học xong và trở về Việt Nam rồi. Khi còn trẻ tôi có học luật tại Việt Nam nhưng kiến thức luật học của tôi thật mơ hồ nhất là đang sinh sống tại xứ sở nói tiếng Anh này. Xin LS cho biết là trong trường hợp vừa nêu trên tôi phải kiện cáo như thế nào, và kiện ở đâu thì mới có hiệu lực.
Trả lời: Để trả lời cho câu hỏi này của ông, chúng ta hãy lần lượt xét xem (1) tòa án nào, [tòa án Việt Nam hay tòa án Uùc], sẽ có “thẩm quyền tư pháp” (jurisdiction) để xét xử sự khiếu kiện này; (2) luật pháp của quốc gia nào sẽ được áp dụng trong việc phân xử để đòi lại món nợ này; và (3) liệu một phán quyết được đưa ra tại một quốc gia có thể thi hành trên lãnh thổ của một quốc gia khác hay không" Những vấn đề vừa được nêu ra thuộc về phạm vi của “quốc tế tư pháp” (private international law), và phân tích về một ngành luật học mênh mong như ngành “quốc tế tư pháp” trên khuôn khổ hạn hẹp của một bài báo là một việc làm không thể nào chấp nhận được. Tuy nhiên, để có thể làm sáng tỏ vấn đề, chúng tôi không còn cách nào khác hơn.
1. Tòa án của quốc gia nào sẽ có “thẩm quyền tư pháp” (jurisdiction) để xét xử: Thẩm quyền xét xử của tòa án trong các vụ tranh tụng thuộc loại này lần đầu tiên đã được quyết định trong vụ Robinson kiện Bland (1760). Trong vụ đó, “nguyên đơn” (the plaintiff) là một người Anh đã cho John Bland, ông này cũng là người Anh, mượn một số tiền là 300 đồng Bảng Anh tại “Ba Lê” (Paris) để đánh bạc. Ông John Bland đã thua hết số tiền này vào tay “nguyên đơn”, vì thế ông ta phải đưa tấm “hối phiếu” (bill of exchange) cho “nguyên đơn”. Tấm “hối phiếu” này chỉ có thể được trả tại Anh Quốc. Sau khi John Bland chết, “nguyên đơn” đã khiếu nại để buộc người quản lý tài sản của John Bland trả lại số tiền 300 Bảng Anh này. Bằng chứng cho thấy rằng số tiền cho mượn và đánh bạc bị thua giữa 2 người này có thể được xem như là “một món nợ danh dự” (a debt of honour) và có thể khiếu nại để được bồi hoàn trước vị cảnh sát trưởng tại Pháp. “Tòa Aùn Thường Luật [Rộng Quyền]” (the Court of King’s Bench) xử rằng “nguyên đơn” có thể đòi lại nợ. Tòa cho rằng luật pháp của Anh Quốc và luật của nước Pháp về vấn đề này tương tự như nhau. Riêng câu hỏi liên hệ đến vấn đề là nếu luật pháp của Anh Quốc khác với luật của Pháp thì tòa sẽ xét xử như thế nào" Về điểm này tòa đã cho biết là sẽ áp dụng luật pháp của Anh Quốc nếu vụ tranh tụng được tiến hành tại tòa án của Anh Quốc.
Thủ tục tranh tụng, trên lý thuyết, được khởi động bởi “nguyên đơn”, nhưng trong thực tế luật sư của đương sự sẽ thay mặt để tiến hành các thủ tục tranh tụng này. Theo án lệ, thẩm quyền tư pháp của tòa án chỉ có thể được hành xử và áp dụng đối với những người hiện trú ngụ hoặc có mặt trong lãnh thổ thuộc thẩm quyền tư pháp của tòa án.
Vì thế, tòa án sẽ không có “thẩm quyền tư pháp” [thẩm quyền để xét xử] (jurisdiction) nếu một người có mặt hoặc cư ngụ trong lãnh thổ thuộc thẩm quyền tư pháp của tòa án nhưng sau đó đã rời khỏi “lãnh thổ thuộc thẩm quyền tư pháp” (territorial jurisdiction) của tòa trước khi thủ tục tố tụng “được khởi động” (initiated), nghĩa là trước khi đương sự “được tống đạt” (served) hồ sơ của vụ tranh tụng.
Căn cứ vào nguyên tắc vừa nêu thì “thẩm quyền tư pháp” của tòa chỉ được thiết định nếu “bị đơn” (defendant) được tống đạt hồ sơ của vụ kiện vào lúc mà “bị đơn” có mặt trên lãnh thổ thuộc phạm vi thẩm quyền tư pháp của tòa án. Nguyên tắc này đã được áp dụng trong vụ Grace kiện Macarthur 170 F Supp 442..
Trong vụ đó, “tòa án vùng [tòa án khu vực] của Hoa Kỳ” (US district court) tại Arkansas đã đưa ra phán quyết rằng thủ tục tố tụng đã được khởi động một cách hợp pháp tại tòa án của Arkansas vì “bị đơn” đã được tống đạt hồ sơ của vụ kiện trên lãnh thổ của Arkansas. Thực ra, “bị cáo” là một hành khách trên chuyến phi cơ từ Tennessee để bay đến Texas, và đã được tống đạt hồ sơ của vụ kiện khi chiếc máy bay đó bay qua không phận của Arkansas. Vì thế, hồ sơ của vụ kiện được xem như là “đã tống đạt” (served) cho “bị cáo” trong tiểu bang Arkansas, và thế là tòa án của Arkansas có thẩm quyền tư pháp liên hệ đến thủ tục tố tụng này.
2. Luật pháp của quốc gia nào sẽ được áp dụng: Thông thường, nếu trong hợp đồng không quy định rõ luật pháp của quốc gia nào sẽ được áp dụng khi có sự tranh tụng về hợp đồng thì tòa án sẽ áp dụng luật pháp nơi mà hợp đồng đã được ký kết để xét xử. Nếu các bên đương sự đồng ý chọn lựa một hệ thống luật pháp nào đó vào lúc ký kết hợp đồng để dự phòng trong trường hợp có sự tranh tụng, thì hệ thống pháp luật đã được chọn lựa đó sẽ chi phối toàn bộ sự thi hành của hợp đồng.
3. Làm thế nào để có thể thi hành phán quyết trên lãnh thổ ngoại quốc: Thực ra vấn đề này rất phức tạp và đã đưa đến nhiều tranh cãi. Vì thế “thẩm quyền tư pháp quốc tế” (international jurisdiction) cần phải được đề cập đến, nhưng vì phạm vi quá hạn hẹp của bài báo nên tôi không thể làm điều đó được.
Trở lại câu hỏi của ông, vì sinh viên nọ đã trở về Việt Nam, việc trước tiên ông phải làm là sau thời hạn quy định ông có thể đến tòa để xin một “án khuyết tịch” (default judgment) và tòa sẽ cấp cho ông một án lệnh yêu cầu sinh viên nọ phải trả tiền cho ông. Vì không có sự khác biệt nhiều về luật pháp giữa các quốc gia liên hệ đến các hợp đồng cho mượn tiền, vì thế, ôâng có thể mang án lệnh đó liên lạc với một LS tại Việt Nam để họ tiến hành thủ tục với tòa án sở tại để đòi lại số nợ đó cho ông.
Hy vọng rằng là tôi đã không đưa ông đi quá xa khi trả lời câu hỏi này của ông.
