Nhìn từ Canada: Trump là bộ mặt của chủ nghĩa phát xít Mỹ. Từ việc ám sát chính công dân của mình đến việc kích động những người ly khai ở Alberta, Hoa Kỳ đã thay đổi theo những cách mà Canada vẫn từ chối đối mặt. Quốc hội Mỹ đã trở thành con chó trung thành của Trump.
Bài sau đây có tựa đề "This Is What American Fascism Looks Like: From assassinating its own citizens to egging on Alberta separatists, the US has changed in ways Ottawa still refuses to confront" (Đây là bộ mặt của chủ nghĩa phát xít Mỹ. Từ việc ám sát chính công dân của mình đến việc kích động những người ly khai ở Alberta, Hoa Kỳ đã thay đổi theo những cách mà Canada vẫn từ chối đối mặt) của Stewart Prest, Giáo sư khoa học chính trị tại Đại học British Columbia, đăng hôm 1/2/2026 trên mạng hội thoại Walrus của trí thức Canada. Bản dịch như sau.
Trong gần một năm, người Canada đã thảo luận về mối nguy hiểm do Hoa Kỳ gây ra. Nỗi lo lắng xuất hiện ở khắp mọi nơi—các diễn đàn trực tuyến, các câu hỏi thăm dò ý kiến và trong những lời nhận xét thẳng thắn bất thường từ các quan chức. Điều này là tốt. Chúng ta cần tập thói quen có những cuộc đối thoại thẳng thắn về việc ai đang đe dọa chúng ta, mức độ của mối đe dọa đó và những gì chúng ta có thể và phải làm nếu muốn tồn tại với tư cách là một quốc gia độc lập.
Phải ghi nhận rằng, Thủ tướng Mark Carney đã nói chuyện cởi mở về một số khía cạnh của sự thay đổi trong chính trị toàn cầu. Như cả thế giới đã biết, ông đã mô tả một cách rành mạch về một “sự rạn nứt” trong các vấn đề thế giới tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos, Thụy Sĩ, hồi đầu năm nay. Trong cùng bài phát biểu đó, ông đã vạch ra tầm nhìn về sự hợp tác linh hoạt giữa các cường quốc tầm trung trên thế giới, những nước vẫn quan tâm đến một trật tự toàn cầu dựa trên luật lệ.
Đó là một khởi đầu tốt, nhưng cần ngôn ngữ thẳng thắn hơn. Thủ tướng Carney đã không trực tiếp nêu tên nguồn gốc của sự rạn nứt. Bất chấp những lời lẽ về việc “cố gắng hơn nữa”, chính phủ liên bang Canada vẫn tiếp tục tránh công khai gọi sự lạm quyền của chính quyền Mỹ là chủ nghĩa đế quốc hay độc tài, ngay cả khi điều đó đe dọa chủ quyền và nền dân chủ của Canada. Về nhiều vấn đề, Canada đã ngầm hoặc công khai đồng ý với Mỹ, thường là bất chấp mọi bằng chứng. Quốc gia này tiếp tục chi hàng tỷ đô la để kiểm soát một vấn đề fentanyl xuyên biên giới gần như không tồn tại. Việc tăng chi tiêu quân sự là để đáp trả các yêu cầu của NATO từ phía Mỹ, ngay cả khi tổng thống Mỹ đe dọa một đồng minh NATO và đặt câu hỏi về chủ quyền của Canada.
Ngay cả những hành động vi phạm pháp luật ở vùng Caribe cũng không khiến bất kỳ quan chức chính phủ liên bang nào ở Canada công khai chỉ trích chính quyền Mỹ. Những âm mưu của Donald Trump đối với Greenland cuối cùng đã dẫn đến sự ủng hộ nguyên tắc tự quản của Greenland dưới chủ quyền của Đan Mạch, nhưng các hành động cụ thể vẫn đang được tiến hành, với việc Canada thường chậm chân và thiếu hành động so với các nền dân chủ khác đang thể hiện sự đoàn kết với nhau.
Gần đây nhất, Bộ trưởng Tài chính Mỹ, Scott Bessent, đã trực tiếp can thiệp vào cuộc tranh luận về vị trí của tiểu bang Alberta trong liên bang Canada bằng cách phát biểu tích cực về động thái thành lập một Alberta độc lập thân Mỹ. Đây là một sự vi phạm chủ quyền nghiêm trọng của một quan chức cấp cao của Mỹ—đáng bị trục xuất đại sứ nếu không có sự rút lại lời nói—thế nhưng, chính phủ Canada đã không phản hồi công khai.
Sự thật về mối đe dọa rất dễ nói nhưng khó chấp nhận. Dưới sự lãnh đạo của Trump, chính quyền Mỹ đã trở thành một chế độ phát xít, đế quốc chống lại dân chủ và pháp quyền, cả trong nước và ngoài nước. Và Canada nằm ngay trong tầm ngắm của họ.
Đối với Canada, việc chẩn đoán chính quyền Mỹ không chỉ là vấn đề lý thuyết suông. Đó là sự khác biệt giữa việc duy trì mối quan hệ với một đồng minh quan trọng nhưng có khuyết điểm và việc lên kế hoạch cho một chiến dịch phản kháng chống lại một nước láng giềng hùng mạnh không còn bị ràng buộc một cách đáng tin cậy bởi các thể chế trong nước.
Thật không may, chúng ta thấy dấu hiệu của sự nhượng bộ ở khắp mọi nơi.
Quốc hội Mỹ đã thực sự từ bỏ vai trò giám sát tổng thống Mỹ. Họ đã không duy trì quyền kiểm soát ngân sách đối với những vấn đề như viện trợ phát triển quốc tế, mà khuất phục trước quyết định của chính quyền Trump là không chi tiêu số tiền đó. Việc mất đi nguồn tài trợ này đã dẫn đến hàng trăm nghìn ca tử vong có thể phòng ngừa được do các bệnh truyền nhiễm và suy dinh dưỡng. Họ đã không duy trì quyền tuyên chiến của Quốc hội Hoa Kỳ, phớt lờ các hành động quân sự ở vùng Caribe mà đỉnh điểm là việc bắt giữ bất hợp pháp tổng thống độc tài của Venezuela. Họ đã từ chối hành động khi chính quyền Trump né tránh quyền phê chuẩn của Thượng viện bằng cách cho phép Elon Musk nắm giữ quyền lực cấp nội các mà không cần được phê chuẩn. Quốc hội Mỹ cũng phần lớn đã chùn bước trong việc bảo vệ quyền điều tiết thuế quan nhập cảng. Trên thực tế, họ là con chó trung thành của tổng thống Trump.
Về phần mình, tòa án cũng không còn hoạt động như một cơ chế kiểm soát hiệu quả nữa. Tòa án Tối cao Hoa Kỳ với tỷ lệ 6-3 do đảng Cộng hòa bổ nhiệm thường xuyên thể hiện sự thiên vị công khai, sẵn sàng tìm kiếm lý lẽ pháp lý cho các quyết định sau khi sự việc đã xảy ra, chẳng hạn như phê chuẩn các đợt sa thải hàng loạt mang động cơ chính trị trong chính phủ liên bang. Lòng trung thành này được thể hiện rõ ràng nhất khi trao cho Trump quyền miễn trừ tổng thống gần như tuyệt đối đối với các tội ác đã gây ra trong thời gian tại chức.
Các phán quyết của tòa án và sự thiếu hành động của Quốc hội Mỹ đã kết hợp lại tạo điều kiện cho sự xói mòn các cơ chế kiểm soát khác đối với quyền lực của Trump. Các tiểu bang đang gấp rút thay đổi bản đồ bầu cử sau khi Tòa án Tối cao Hoa Kỳ phê chuẩn việc phân chia khu vực bầu cử bất công nghiêm trọng của Texas. Bộ Tư pháp Mỹ, với đội ngũ nhân viên trung thành, hoạt động như một con đường khác để củng cố quyền lực của tổng thống Trump. Việc công bố điều tra hình sự đối với chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang, cơ quan chịu trách nhiệm thiết lập lãi suất chuẩn ở Hoa Kỳ, cho thấy chính quyền đã trở nên táo bạo như thế nào.
Áp lực lên các tổ chức phi chính phủ cũng rất rõ ràng. Các công ty luật lớn đã được cảnh báo khi tổng thống Trump tìm cách trừng phạt các công ty làm việc cho các đối thủ chính trị. Các thỏa thuận sau đó với một số công ty bao gồm các thỏa thuận cung cấp hàng triệu đô la dịch vụ pháp lý miễn phí để hỗ trợ các mục đích được tổng thống phê duyệt.
Áp lực tương tự cũng tồn tại đối với các phương tiện truyền thông Mỹ. Các đài truyền hình và báo chí hiện đang sống dưới sự đe dọa hành động của Ủy ban Truyền thông Liên bang. Các trường đại học cũng đang bị tấn công. Đại học Columbia đã ký một thỏa thuận với chính quyền Trump, từ bỏ quyền tự chủ đáng kể trong việc quản lý khuôn viên trường—bao gồm cả quyền tự do ngôn luận của sinh viên—để đổi lấy việc chấm dứt chiến dịch tống tiền 400 triệu đô la.
Những người khác, khi chứng kiến điều này diễn ra, đã học được luật chơi. Các tập đoàn và chính phủ nước ngoài đều nhận thấy giá trị trong việc trả tiền để được chơi. Thụy Sĩ đã tặng vàng cho Trump và được thưởng, trong một thời gian, bằng chế độ thuế quan giảm. Nhiều nước khác đã sử dụng các kế hoạch tiền điện tử của gia đình Trump như một cách để công khai tìm cách mua ảnh hưởng, giúp gia đình Trump kiếm được hàng tỷ đô la trong năm qua.
Đối với Canada, bài học có vẻ hiển nhiên—và nguy hiểm thay lại rất dễ cám dỗ. Sự nhượng bộ có vẻ như là thận trọng, thậm chí là thực tế. Nhưng điều tiếp theo từ cách tiếp cận này không phải là sự trung lập hay ổn định mà là sự thích nghi sai hướng: sự điều chỉnh dần dần chính sách của Canada để phù hợp với ý muốn của một nước láng giềng độc đoán hùng mạnh đang tìm cách bành trướng.
Chính quyền Mỹ không chỉ độc đoán mà còn rõ ràng là phát xít. Về bản chất, chủ nghĩa phát xít là sự thu hẹp và đồng thời đề cao một quan niệm chuyên biệt về “quốc gia” so với tất cả các quan niệm khác, sử dụng bạo lực do nhà nước tài trợ để thực hiện điều đó, cả trong và ngoài nước. Vì vậy, ở Đức, chủ nghĩa phát xít thể hiện ở việc đề cao một khái niệm cách điệu và tùy tiện về “chủng tộc Aryan” chống lại kẻ thù cả trong và ngoài nước. Hàng triệu người đã chết.
Tinh thần “Nước Mỹ trên hết” mới kết hợp cùng một động lực kép là thu hẹp và đề cao. Kể từ khi thành lập vào năm 2003, Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Hoa Kỳ (ICE) đã phát triển thành một lực lượng bán quân sự được đào tạo kém, được tài trợ hào phóng với nhiệm vụ đã được tuyên bố là thanh lọc đất nước khỏi những người được gọi là “không mong muốn”. Họ tuyển dụng dựa trên sự nhiệt tình đối với chính trị bảo thủ cực hữu. Bộ An ninh Nội địa sử dụng hình ảnh liên quan đến chủ nghĩa dân tộc da trắng trong các thông điệp của mình. Cho đến tuần trước, lực lượng này vẫn đang đóng quân tại một thành phố lớn của Mỹ trong một chiến dịch được gọi rõ ràng là "tăng cường lực lượng" (surge) - một cái tên gợi nhớ đến hành động quân sự của Mỹ ở Afghanistan - tiến hành các cuộc đột kích từng nhà để tìm kiếm bất kỳ ai không đáp ứng định nghĩa thay đổi tùy tiện về việc trở thành cư dân hợp pháp tại Mỹ.
Những động thái này được phơi bày rõ ràng trong mỗi vụ việc gây phẫn nộ mới xảy ra. Khi một đặc vụ ICE bắn chết cô Renée Nicole Good, Bộ trưởng An ninh Nội địa Mỹ, Kristi Noem, đã dẫn đầu nỗ lực của chính quyền nhằm gán cho người phụ nữ đã chết là một kẻ khủng bố nội địa mà không có bất kỳ bằng chứng nào ngoài sự hiện diện của đại từ nhân xưng trong hồ sơ mạng xã hội của cô ấy. Trong những bình luận của mình, Tổng thống Trump ngụ ý rằng sự thiếu tôn trọng đối với lực lượng thực thi pháp luật đã biện minh cho vụ giết người. Theo tờ New York Times, đặc vụ FBI được giao nhiệm vụ điều tra cái chết cuối cùng đã từ chức trước áp lực liên tục yêu cầu chấm dứt cuộc điều tra.
Trong khi đó, tất cả những điều này đang diễn ra trong bối cảnh cuộc cách mạng kỹ thuật số của thế kỷ XXI. Quyền lực to lớn để định hình dư luận nằm trong tay một số ít giám đốc điều hành các công ty kỹ thuật số, những người đã thể hiện lòng trung thành với chính quyền bằng nhiều cách khác nhau. Được bảo vệ bởi chính phủ Mỹ, nền tảng X của Elon Musk, chẳng hạn, đã trở thành một kênh ảnh hưởng mạnh mẽ cho các chính sách thân Trump, cả trong và ngoài nước. Hệ sinh thái truyền thông cánh hữu rộng lớn hơn liên tục củng cố phiên bản sự kiện của chính quyền ngay cả khi bằng chứng rõ ràng bác bỏ nó, càng làm cho chính quyền tránh khỏi trách nhiệm giải trình.
Chắc chắn, có những dấu hiệu phản kháng, rõ ràng nhất là vụ hành quyết công khai dã man Alex Pretti bởi các nhân viên Tuần tra Biên giới Mỹ ở Minneapolis. Các cuộc biểu tình vẫn tiếp diễn trên khắp đất nước. Cuộc bầu cử Mỹ vẫn sẽ diễn ra vào năm 2026—bất chấp việc tổng thống Mỹ công khai cân nhắc việc hủy bỏ chúng—nhưng nó sẽ diễn ra trên một nền tảng được chuẩn bị bởi một chính quyền phản dân chủ. Với rất nhiều người hiện đang đồng lõa trong tham nhũng và bạo lực, và các thể chế đã bị đánh bại đến mức suy yếu, đây là một cuộc chiến khó khăn chống lại một chính quyền và những người ủng hộ có tất cả mọi thứ để mất. Nói một cách đơn giản, không có gì đảm bảo sự trở lại của nền dân chủ sau cuộc bầu cử năm 2026, hay năm 2028, hay xa hơn nữa.
Trong khi đó, bên ngoài đất nước, chủ nghĩa đế quốc trần trụi của Mỹ thể hiện rõ ràng qua những tham vọng công khai của chính quyền đối với các quốc gia trên khắp bán cầu Tây—bao gồm cả Canada.
Đây là thực tế mà Canada phải đối mặt. Họ đang đối phó với một tổng thống Mỹ với lòng tham bành trướng không đáy, không còn bị ràng buộc bởi các chuẩn mực quốc tế hay các thể chế trong nước. Ngôn ngữ duy nhất có tác dụng là quyền lực.
Chắc chắn, việc chống lại một chính phủ như vậy tiềm ẩn nhiều rủi ro. Canada, giống như các quốc gia phương Tây khác, vẫn lo ngại làm mất lòng ông Trump. Thật vậy, với khoảng 70% hàng xuất cảng vẫn hướng đến Mỹ, Canada có rất nhiều thứ để mất trong bất kỳ cuộc đối đầu nào. Do đó, một số người cho rằng Canada không thể và không nên cố gắng chống lại áp lực từ Mỹ. Thay vào đó, nước này phải tìm cách thích nghi với một nước Mỹ mới.
Tuy nhiên, không có gì đảm bảo rằng việc né tránh và hòa giải sẽ hiệu quả, và có rất nhiều bằng chứng cho thấy điều đó thực sự phản tác dụng. Mọi thỏa thuận đều có thể được sửa đổi và hủy bỏ. Chính quyền tạo ra các cuộc khủng hoảng mới dựa trên những vấn đề bịa đặt khi điều đó phục vụ lợi ích của họ, và sự nhượng bộ chỉ càng làm tăng thêm sự sỉ nhục và bóc lột. Ví dụ, Canada đã đồng ý tăng cường các biện pháp an ninh biên giới, khiến ông Trump ban hành lệnh tạm dừng thuế quan ngắn hạn trong ba mươi ngày vào đầu năm 2025. Nhà Trắng sau đó đã chế giễu điều này là "Canada quỳ gối".
Ngược lại, như ví dụ về Greenland đã chứng minh một cách rõ ràng, sự phản đối rõ ràng và dứt khoát với sự hỗ trợ của các đồng minh sẽ có hiệu quả. Do đó, con đường duy nhất có hy vọng thành công là kiên quyết và có nguyên tắc bảo vệ chủ quyền và nền dân chủ của chúng ta, hợp tác với các đồng minh—đặc biệt là các nước dân chủ ở châu Âu, Mỹ Latinh và khu vực Thái Bình Dương, những nước đối mặt với những rủi ro tương tự và hiểu rõ cái giá phải trả khi chơi trò chơi của Trump theo luật của ông ta.
Trong khi Canada rõ ràng không nên tìm cách leo thang xung đột và phải tham gia vào các vấn đề thương mại và an ninh với Mỹ một cách có tính chất giao dịch, chúng ta phải kiên quyết bảo vệ các giá trị và lợi ích của mình. Nếu chúng ta thất bại trong việc bảo vệ chủ quyền hoặc nền dân chủ, chúng ta có thể mất cả hai.
Sự điều chỉnh khó khăn nhất đối với Canada có thể không phải là về kinh tế hay quân sự mà là về tâm lý. Chúng ta phải chấp nhận rằng sự rạn nứt trong các vấn đề của chúng ta bắt nguồn từ sự trỗi dậy của một chính phủ độc tài phát xít của Mỹ. Chúng ta phải hành động cho phù hợp.
Ghi chú về tác giả: Stewart Prest là một Giáo sư khoa học chính trị tại Đại học British Columbia. Ông thường xuyên bình luận về các vấn đề địa phương, tỉnh và liên bang trên các phương tiện truyền thông.
