...dự trữ ngũ cốc trên thế giới hiện đang mức thấp nhất kể từ năm 1960...
Nạn đói ăn vì thực phẩm tăng giá đang đe dọa nhiều quốc gia trên thế giới, và ngày càng có nhiều người nói đến một thủ phạm là nhiên liệu sinh học, là các loại cồn chạy xe hay ethanol được chế cất từ nông sản. Diễn đàn Kinh tế của đài RFA sẽ tìm hiểu về hiệu ứng của cồn ethanol đối với nạn khan hiếm lương thực ngày nay trên thế giới, qua phần trao đổi do Nguyễn Văn Khanh thực hiện sau đây cùng kinh tế gia Nguyễn Xuân Nghĩa.
Hỏi: Xin lại hân hạnh kính chào ông Nguyễn Xuân Nghĩa. Trong chương trình phát thanh ngày mùng chín vừa qua, khi phân tích hiện tượng ông gọi là "gạo châu củi quế" vì lương thực lên giá quá mạnh, ông có nói đến một nguyên nhân là việc các nước công nghiệp, đứng đầu là Hoa Kỳ, đã dùng nhiều ngũ cốc chế biến ra cồn chạy xe, gọi là nhiên liệu sinh học hay biofuels.
Vào tuần qua, ngay tại thủ đô Hoa Kỳ, lãnh đạo tài chính và ngân hàng tại các nước nghèo có đề cập đến vấn đề ấy và cùng nhiều cơ quan quốc tế, họ đều có nói đến nhiên liệu sinh học như một nguyên nhân. Nhưng ngược lại, cũng có nhiều nguồn dư luận lại phản bác ý kiến ấy và nêu ra nhiều nguyên nhân khác.
Vì vậy, chương trình kỳ này sẽ tìm hiểu sâu xa hơn về sự kiện cồn chạy xe tại các nước giàu có làm dân nghèo trên thế giới bị đói hay không. Nhận xét đầu tiên của ông về vụ này là thế nào"
- Thưa ông, chúng ta gặp loại vấn đề phức tạp có nhiều nguyên nhân mà lại ít thủ phạm cho nên nếu cứ đơn giản hoá vấn đề thì có khi mình lại không tìm ra giải pháp. Nạn thực phẩm lên giá thực ra có nhiều nguyên nhân, kể cả sự lãng quên khu vực nông nghiệp của các nước đang phát triển tại Á châu, là điều chúng ta có đề cập tới trong chương trình tuần trước. Vấn đề là khi có quá nhiều nguyên nhân phức tạp, người ta dễ đánh bùn sang ao và đổ lỗi cho người khác...
Hỏi: Nếu như vậy, chúng tôi xin đề nghị là mình cùng liệt kê ra ngần ấy nguyên nhân trước khi tập trung phân tích vụ nhiên liệu sinh học chế biến từ nông sản và tìm ra một số giải đáp...
- Nếu tìm hiểu cho kỹ thì có nửa tá nguyên nhân chòng chéo trong cái thế tương hằng lẫn nhau.
- Nguyên do sâu xa nhất là sự chủ quan của loài người. Trong vòng ba chục năm liền, từ 1974 đến 2005, nói chung giá thực phẩm trên thế giới đã giảm chừng ba phần tư, 75%, và nhân loại lạc quan đã tưởng như mình thoát khỏi nỗi ám ảnh ngàn đời là miếng ăn. Chính là sự lạc quan ấy mới khiến nhiều nước Á châu lãng quên khu vực nông nghiệp và bây giờ mới lúng túng.
- Họ sở dĩ lúng túng vì thế quân bình cung cầu đang ở vào tình trạng bấp bênh nhất, dù sản lượng ngũ cốc của cả thế giới trong năm qua đã lên tới mức kỷ lục là hai tỷ 130 triệu tấn. Số cung được coi là kỷ lục ấy vẫn không đủ thoả mãn số cầu, và theo bộ Nông nghiệp Mỹ thì dự trữ ngũ cốc trên thế giới hiện đang mức thấp nhất kể từ năm 1960. Lý do về số cầu gia tăng rất lớn như vậy là vì thứ nhất, dân số gia tăng và thứ hai, đà tăng trưởng kinh tế khiến người ta không chỉ muốn ăn no hơn mà còn muốn ăn ngon hơn, nên phải chia sẻ đất đai, ngũ cốc và lương thực cho gia súc để ăn thịt. Đấy là vấn đề tạm gọi là lượng thành phẩm và nay lại thành lượng, một chiều hướng trường kỳ nên sẽ không sớm chấm dứt, với hậu quả là đẩy giá lên với tốc độ phi mã.
- Trong khi ấy, ta không nên quên rằng nạn Mỹ kim sụt giá từ ba năm nay đi cùng chính sách bảo hộ mậu dịch của nhiều quốc gia, kể cả Hoa Kỳ và Âu châu, cũng đẩy giá nông phẩm vượt khỏi sức mua của nhiều thành phần nghèo đói trên thế giới, vốn lệ thuộc vào lương thực nhiều hơn vì lương thực chiếm tới hơn 60% ngân sách chi tiêu của gia đình.
Hỏi: Thế rồi, trong hoàn cảnh ông gọi là bấp bênh trường kỳ ấy lại còn có nhiều nguyên nhân bất ngờ và nhất thời khác phải không"
- Tăng trưởng kinh tế của nhiều xứ đã chuyển hướng theo kinh tế thị trường, thí dụ điển hình ai cũng nói tới là Trung Quốc và Ấn Độ chưa kể nhiều nước khác, đã thổi giá các thương phẩm - là nguyên nhiên vật liệu trong đó có cả dầu khí lẫn dầu ăn hay nông sản - khiến phí tổn sản xuất, vận chuyển và tồn trữ cũng tăng làm giá lương thực tăng theo và càng đẩy mạnh lạm phát. Trong hoàn cảnh cung cầu bấp bênh như hiện nay, nạn dầu thô lên giá tới mức kỷ lục, nay là 117 đồng một thùng, vì lý do an ninh tại nguồn cung cấp cũng là một yếu tố đáng kể khác.
- Đúng lúc ấy, thiên tai và dịch bệnh xảy ra tại nhiều quốc gia - như hạn hán tại Trung Quốc, Australia, Liên bang Nga, khu vực Balkans hay dịch bệnh tại Việt Nam, cũng ảnh hưởng tới cung cầu và trước nhất tới giá cả lương thực. Tuần qua, người ta còn phát hiện là dịch meo nấm - gọi theo ký hiệu khoa học là Ug99 vì lần đầu tiên xảy ra là tại xứ Uganda vào năm 1999 - có thể tiêu diệt mùa lúa mì tại các nước Đông Phi và có khi tràn lan qua Hồng hải tới Nam Á, đến Pakistan. Yếu tố bất ngờ ấy càng đẩy mạnh nạn khủng hoảng lương thực trên thế giới.
- Vì giá lương thực tăng vọt, các nước xuất khẩu nông sản đành hạn chế bán ra để vừa giảm trừ ảnh hưởng lạm phát vừa lập dự trữ lương thực. Quyết định ấy càng giảm số cung trên thế giới khiến các nước sản xuất không đủ lương thực mới bị nạn đói đe dọa. Tính đến tuần qua thì động loạn đã bùng nổ tại 37 quốc gia trên thế giới, và danh sách này chắc sẽ còn kéo dài.
Hỏi: Trong sự hốt hoảng đang lan rộng đó, người ta mới kết án các nước công nghiệp tiên tiến là đem ngũ cốc như ngô bắp chế biến thành cồn khiến thiên hạ bị đói phải không"
- Thưa đấy là một phần của sự thật, nhưng là phần dễ hiểu nhất nên dễ được lưu truyền nhất.
Hỏi: Nói như vậy, không phải là chất cồn đang tiêu mất một sản lượng lương thực đáng kể của nhân loại hay sao"
- Người ta có thể cất ra cồn từ ngô bắp hay từ mía, là giải pháp của xứ Brazil tại Nam Mỹ, một nước sản xuất ethanol đáng kể. Giá mía trên thế giới không tăng mà còn giảm từ hai năm qua và Brazil phản bác việc kết án chất ethanol đang làm thiên hạ thiếu ăn. Thí dụ ấy của xứ Brazil có thể cho ta thấy tính chất phức tạp của vấn đề, hầu tránh những phản ứng đơn giản, dù chất cồn và chính sách bảo hộ nông nghiệp Âu-Mỹ có thể là một nguyên nhân đáng kể.
Hỏi: Ông nói là đáng kể thì đáng kể tới mức nào, mình có thể lượng định được không"
- Nói về lượng, theo Cơ quan Lương nông Quốc tế FAO của Liên hiệp quốc thì năm qua, sản lượng ngũ cốc trên thế giới lên tới hơn hai tỷ tấn, trong số này, chỉ có cỡ một tỷ là biến ra lương thực nuôi người. Chừng gần 800 triệu tấn là để nuôi gia súc lấy thịt. Phần ngũ cốc dành cho việc cất cồn chạy xe có thể ở khoảng 100 triệu tấn, tức là chừng 5% sản lượng ngũ cốc mà thôi.
- Tất nhiên là giữa tình trạng cung cầu bấp bênh hiện nay, lấy mất từ 5% đến 6,5% số lượng ngô bắp để cất cồn, tùy thống kê mà mình có, thì cũng gây ra vấn đề, nhưng không là vấn đề lớn nhất. Lồng bên dưới chính sách lấy cồn thay xăng còn có nhiều thủ phạm đáng trách hơn.
Hỏi: Đây là lúc ly kỳ nhất của chương trình, vì xin đề nghị ông liệt kê ra danh sách của các thủ phạm này.
- Trước hết là sự hốt hoảng của các nước công nghiệp hoá vì hiện tượng nhiệt hoá địa cầu, với nhu cầu tiết giảm khí thải. Từ đó, họ muốn lấy cồn thay xăng để bớt gây ô nhiểm môi sinh. Nhu cầu chính đáng ấy mới dẫn tới phản ứng hồ hởi quá đáng về ưu thế của chất cồn mặc dù là tự thân, việc chế biến nông sản ra cồn cũng gây ô nhiễm mà người ta chưa tính ra cho chính xác.
- Thủ phạm đầu tiên vì vậy là sự hồ hởi sảng của nhiều người với một giải pháp kỹ thuật dù sao vẫn mới chỉ ở vào giai đoạn thử nghiệm. Vấn đề môi sinh này có thể vượt ra ngoài khuôn khổ của đề tài hôm nay, nhưng có thể dẫn tới một khẩu hiệu ăn khách là "dân giàu sợ chết ngạt mà làm dân nghèo chết đói". Đó là một.
- Thứ hai, thủ phạm kế tiếp là các chính trị gia của Liên hiệp Âu châu, cụ thể là Anh, Pháp, Đức, và Hoa Kỳ, khi họ khai thác một tiết mục ăn khách và dễ kiếm phiếu là sự hồ hởi sảng với chất cồn. Bốn quốc gia này đã ban hành luật lệ đòi hỏi sử dụng cồn pha xăng theo một tỷ lệ tiệm tiến, ngày càng cao. Và đồng thời họ khuyến khích việc sản xuất bằng các biện pháp bảo hộ mậu dịch, cụ thể là trợ giá và giảm thuế sản xuất mà tăng thuế nhập khẩu để ngăn chặn cạnh tranh.
Hỏi: Nhưng nhiều người có thể không hiểu vì sao những biện pháp khuyến khích ấy lại góp phần gây ra nạn đói trên thế giới"
- Chúng ta vừa nói đến trường hợp của một quốc gia sản xuất cồn ethanol là Brazil. Việc chế cất cồn từ mía tại xứ này không hủy hoại môi sinh như ta có thể nghĩ, và còn có thể tạo thêm việc và nâng cao mức sống của nông gia ở đấy. Nhưng cồn Brazil mà vào Mỹ thì phải bốc qua hàng rào thuế quan là 54 xu một ga lông gần bốn lít. Trong khi ấy, nhà sản xuất cồn từ ngô bắp tại Mỹ lại được giảm thuế 51 xu một ga lông, và còn hưởng nhiều thứ trợ cấp khác. Ngân sách Liên bang Hoa Kỳ tốn bảy tỷ Mỹ kim một năm cho việc trợ cấp cồn ethanol, bình quân là gần hai đô la một ga lông. Trong khi giá mía có giảm thì giá ngô bắp tại Mỹ đã lên tới kỷ lục là sáu đồng một thùng chừng 25 ký.
- Kết quả là năm qua, chính sách trợ giá để khuyến khích sản xuất khiến 20% sản lượng ngô bắp của Mỹ đã biến thành cồn và tỷ lệ này sẽ còn tăng. Ngân hàng Thế giới lượng định rằng muốn đổ đầy bình một chiếc xe gọi là thể thao thực dụng SUV tại Mỹ với loại nhiên liệu sinh học này thì người ta lấy mất lương thực toàn năm của một người dân nghèo trên thế giới.
- Nói lại cho gọn thì biện pháp khuyến khích bằng chế độ bảo hộ đã chi phối quyết định sản xuất của nông gia tại Mỹ và góp phần gây ra vấn đề cho thế giới vì giá ngô bắp tăng vọt đã kéo theo giá đậu nành hay các loại dầu thực vật vì nông gia thấy trồng bắp có lợi hơn trồng đậu.
Hỏi: Nhưng, nói như vậy thì các chính trị gia tại Hoa Kỳ, hay ở các nước Âu châu, không thấy ra vấn đề thế giới mà đang gặp hay sao"
- Để trả lời cho câu hỏi, tôi xin lấy một ví dụ rất thời sự. Iowa là một tiểu bang có ba triệu dân, nổi tiếng nhờ canh nông, nhất là ngô bắp, nên lệ thuộc vào chính sách trợ giá của Chính quyền liên bang. Trong vụ khủng hoảng lương thực đang xảy ra, Nghị sĩ Charles Grassley của tiểu bang này đã gọi lời đả kích việc chế cồn từ bắp là "trò khôi hài" và ông chỉ ra nguyên nhân là nạn hạn hán tại Australia và số cầu gia tăng tại Trung Quốc và Ấn Độ.
- Bốn năm một lần, khi có bầu cử tổng thống Mỹ, Iowa là tiểu bang đầu tiên tổ chức vòng bầu cử sơ bộ từ 10 tháng trước ngày đầu phiếu, nên các ứng viên tranh cử đều phải lấy lòng cử tri tại đây để bắt trớn. Iowa lại là một tiểu bang bản lề, cử tri có thể ngả theo đảng Dân chủ hoặc Cộng hoà tùy năm. Trong cuộc bầu cử năm nay, cả hai ứng viên bên đảng Dân chủ là Nghị sĩ Hillary Clinton và Nghị sĩ Barack Obama đều ủng hộ việc trợ giá nhiên liệu sinh học biofuels. Ngược lại, dù báo động nạn nhiệt hoá địa cầu và rất quan tâm đến môi sinh, Nghị sĩ John McCain lại chủ trương bãi bỏ chế độ trợ cấp nông gia.
- Cho nên, các chính khách Âu-Mỹ được dân của họ bầu lên để giải quyết nhu cầu của cử tri, và mối quan tâm về các vấn đề khác của thế giới có thể không nằm trong ưu tiên của họ.
Hỏi: Câu hỏi cuối, thưa ông, nếu chỉ chú ý đến vấn đề cồn thay xăng này, các nước nghèo có thể kêu gọi hay đòi hỏi những gì ở các nước công nghiệp"
- Tôi thiển nghĩ là không chỉ có các nước nghèo hay các tổ chức quốc tế mà chính người dân tại các nước giàu cũng có thể lên tiếng để lãnh đạo của họ ý thức được nguy cơ toàn cầu của nạn đói ăn. Riêng về vấn đề cồn chạy xe, người ta có thể đề nghị một số điều sau đây thật ra cũng phù hợp với quy luật kinh tế mà các nước công nghiệp vẫn đề cao. Thứ nhất: chấm dứt việc trợ giá; thứ hai: bãi bỏ hàng rào quan thuế; và thứ ba: không bắt buộc sử dụng cồn thay xăng.
- Vắn tắt là hãy để cho thị trường quyết định về những giải tháp tối hảo và phản ánh qua giá cả. Chính điều ấy mới khuyến khích người ta nghiên cứu thêm và nhờ đó mà tìm ra giải pháp tốt đẹp hơn. Tuần qua, Thủ tướng Anh Gordon Brown cũng đã bày tỏ sự hoài nghi về giải pháp năng lượng sinh học nên ông muốn nghiên cứu kỹ lưỡng hơn về hậu quả của ethanol đối với giá lương thực. Tôi thiển nghĩ rằng đấy là một bước đầu cần thiết cho một bài toán thực ra rất phức tạp.
