Nghệ nhân Hà Thị Cầu (sinh năm 1917) được mệnh danh là “Người Hát Xẩm Cuối Cùng”, sinh ra trong một gia đình ba đời hát xẩm. (Ảnh cắt từ video)
Có một anh chàng trẻ tuổi gốc Việt, hồi ở Việt Nam học nhạc viện Hà Nội, sau đó đi du học ở Nhật, hiện nay đã trở thành công dân Nhật theo diện di dân có tay nghề. Anh nhận xét rằng nền âm nhạc cổ truyền của Nhật thật đặc sắc, và còn độc đáo hơn nữa khi được các ban nhạc rock trẻ Nhật trình diễn theo phong cách mới. Thí dụ như Wagakki Band phối hợp đàn koto, trống taiko, sáo trúc… chơi cùng với những nhạc cụ rock, làm say mê hàng triệu khán giả trẻ của Nhật. Anh chàng trẻ gốc Việt tin rằng các ban nhạc trẻ ở Việt Nam rồi cũng sẽ làm được điều tương tự.
Một chị quê ở Hà Nội, hiện nay đang sống ở Canada theo diện di dân đầu tư. Là người mê dân nhạc Việt Nam, chị cho biết vẫn nghe đủ thể loại chèo, quan họ, chầu văn… để đỡ nhớ quê nhà. Có một lần xem trên Youtube một nhóm trẻ ở Hà Nội kết hợp hát xẩm với nhạc rap, nhảy hip hop, chị nhận xét: “…nhạc chơi theo kiểu hiện đại, trang phục thì khá lố lăng, nhưng chắc phải hát xẩm kiểu này tụi trẻ mới thích và mới biết đến hát xẩm…”
Hai người Việt xa xứ ở hai phương trời, nhưng có cùng trăn trở về việc cách tân nền âm nhạc cổ truyền Việt Nam, để nó có thể tiếp tục đi vào đời sống của thế hệ trẻ hiện tại.
Thật ra, công việc bảo tồn, đổi mới để phát triển nền dân nhạc Việt Nam đã và đang được thực hiện bởi nhiều nhà nghiên cứu âm nhạc, nhạc sĩ cả trong lẫn ngoài nước, như ở Pháp có nhạc sĩ Nguyên Lê, ở Mỹ có nữ nhạc sĩ Vân Ánh Võ… Trong nước có nhiều người làm việc thầm lặng từ hàng chục năm nay; và những nỗ lực của họ đang đơm bông kết trái. Chị Nguyễn Thủy Tiên, cùng chồng là anh Nguyễn Đức Phương và đồng nghiệp Nguyễn Thị Minh Châu trong Viện Âm Nhạc Việt Nam là một trong số những người dấn thân vào công tác văn hóa này. Vào năm 2010, nhóm bắt đầu thực hiện một dự án nghiên cứu về phương cách đưa âm nhạc truyền thống đến với giới trẻ. Cụ thể là sự kết hợp giữa hát xẩm và hip hop, là hai loại hình nghệ thuật đường phố tưởng chừng như hoàn toàn khác biệt.
Trong một bài viết từ năm 2010 có tựa đề “Xưa Ra Đường ‘A... Xẩm!’, Nay Xuống Phố ‘Ồ... Hip-Hop!’”, chị Nguyễn Thị Minh Châu đã phân tích một số điểm chung của hai thể loại âm nhạc Đông-Tây, kim-cổ có vẻ như hoàn toàn khác biệt. Một số trích đoạn trong bài viết:
“… Giữa vườn hoa Lý Thái Tổ, giọng hát da diết thấu tận tâm can của cụ bà trên tám mươi Hà Thị Cầu vừa dứt bài Thập ân, chiếu xẩm được cuốn lại nhường chỗ cho những cú nhảy cuồng nhiệt của các b-boy chưa quá đôi mươi. Người xem lớn tuổi hơi “sốc”. Còn đám choai choai mau chóng chuyển từ trạng thái sắp ngủ gật sang phấn khích om sòm…
…Xẩm là hình thức hát rong phổ biến vào khoảng trăm năm trước. Nghệ thuật cổ truyền này được thể hiện qua giọng hát, lời ca, tiếng đàn của người tàn tật. Tài ca hát, đàn phách giống như món quà trời cho bù đắp vào khuyết tật cơ thể. Món quà được dùng làm kế sinh nhai, làm vũ khí đánh vào lòng trắc ẩn của người nghe để có được những đồng tiền hảo tâm.
Hip-hop là nghệ thuật đương đại du nhập vào Việt Nam mới được hơn chục năm nay. Nhảy hip-hop (b-boying, popping, stepping...) được biểu hiện chủ yếu bằng động tác cơ thể - những cơ thể hoàn hảo, trẻ khỏe, dẻo dai, linh hoạt của tuổi đang lớn. Tuy đòi hỏi năng khiếu âm nhạc nhất định, đặc biệt khả năng nhạy bén với tiết tấu, song món quà trời cho vẫn là cơ thể tự nhiên và niềm đam mê đáng ngưỡng mộ của tuổi trẻ. Món quà đó được dùng không nhằm mục đích xin tiền, mà hơn hết, để thỏa mãn chính mình, để chứng tỏ cái tôi qua sự phô diễn, thi thố tài năng.
Xẩm truyền nghề và hành nghề thường theo mô hình gia đình. Con dẫn cha mù lòa, vợ dắt chồng què cụt đem gia tài duy nhất là giọng hát đi mua vui cho thiên hạ. Hát xẩm từng là “tiết mục” giải trí quen thuộc nơi góc chợ, vỉa hè, bến đỗ, trên tàu xe...
Hip-hop sinh hoạt theo nhóm, học hỏi, thách đấu với nhau dưới hình thức cạnh tranh tự nhiên. “Dân” hip-hop khá bình đẳng vì ít thấy cách biệt tuổi tác giữa người dạy với người học, cũng không có sự phân biệt giai cấp giữa người diễn với người xem. Đám trẻ chia sẻ kĩ năng, đua tài, cổ vũ nhau không chỉ trực tiếp ở góc phố, công viên..., mà còn qua thế giới ảo. Internet là nơi giao lưu, thưởng thức và bình luận sôi động của cả một cộng đồng hip-hop không biên giới quốc gia.
Rất khác biệt về cội nguồn, hình thức trình tấu và ngôn ngữ biểu hiện, nhưng hai loại hình biểu diễn đường phố này vẫn có những điểm chung khái quát để có thể đi tới hội ngộ. Chẳng hạn như không gian diễn xướng công cộng và tính tự phát của cuộc trình tấu. Xưa anh xẩm sẵn lòng cất tiếng ca bất kì nơi đâu có người qua lại. Nay cứ chỗ nào đủ thoáng rộng đều có thể biến thành sân chơi của các tín đồ hip-hop. Xuất phát từ tầng lớp thấp trong xã hội, xẩm và hip-hop dường như không bao giờ để mất đi tính bình dân, tính đại chúng. Đặc biệt, cả hai đều dựa vào sự kế thừa truyền khẩu, truyền ngón nghề và lối diễn tấu ngẫu hứng.
Hoàn cảnh khách quan hiện nay còn tạo thêm một điểm nữa vừa chung mà cũng vừa riêng, đó là “cuộc chiến” giành công chúng. “Cụ” Xẩm làm người nghe nhỏ tuổi mủi lòng cũng khó như “nhóc” hip-hop lấy lòng người xem cao niên. Hàng chục năm bặt tiếng khiến âm điệu xẩm chợ, xẩm tàu điện thân thuộc của ông bà trở nên xa lạ với con cháu, và chưa thể nói tới khả năng trường tồn nếu xẩm không tính đến chuyện “mua chuộc” công chúng trẻ.
Ngược lại, sự hình thành hoàn toàn tự phát của hip-hop với nỗ lực đáng ngạc nhiên của giới trẻ hầu như không được chào đón bằng cái nhìn thiện cảm của phụ huynh, nên chinh phục công chúng không còn trẻ là một trong những thử thách của hip-hop để có được sự ghi nhận chính thức và những ủng hộ xứng đáng.
Sau một thời chỉ “sống” trong các tài liệu nghiên cứu, khoảng dăm năm nay xẩm bắt đầu có cơ hội trở lại với đời. Không gian xẩm được dựng lại trên sàn diễn bên khu chợ Đồng Xuân với sự đỡ đầu của Trung tâm Phát triển nghệ thuật âm nhạc Việt Nam. Nhiều làn điệu đã hồi sinh từ trí nhớ của các nghệ nhân già, được cất lên qua tiếng hát của những “anh xẩm cô xẩm” mới vào nghề và... không tàn tật!
Còn hip-hop? Qua cái thời gây ấn tượng chủ yếu bằng thời trang lập dị, giới “áo thụng quần tụt” ngày càng biết bộc lộ cá tính của mình qua kĩ năng trình diễn. Từ “học mót” tiến tới “tự chế”, những động tác robot, sóng, xoay, giật... trở nên thuần thục và điệu nghệ hơn. Có những thử nghiệm pha thêm màu sắc dân tộc qua nền đệm của nhạc cụ cổ truyền ngẫu hứng trên âm điệu dân gian. Nhiều tiết mục còn lóe lên khả năng dàn dựng và diễn tấu phối hợp ở những nghệ sĩ không bằng cấp nhưng không thiếu tài năng, ý chí và sự nghiêm túc trong lao động nghệ thuật…”
Vào năm 2010 và 2011, nhóm của chị Nguyễn Thủy Tiên thực hiện 2 video về chủ đề hát xẩm và hip hop; cả hai đều được trình bày tại hội thảo quốc tế về chủ đề âm nhạc dân tộc học ứng dụng tại Canada và Việt Nam. Từ ý tưởng kết hợp giữa âm nhạc truyền thống với hiphop đã mở ra hướng đi mới cho nhiều nhạc sĩ và các nhóm nhạc trẻ sau này.
Trong một video có đoạn có tên là “Project of Bridges”, nhóm gợi ý cho một ban hip hop đường phố thử sử dụng các loại nhạc truyền thống làm nền cho các điệu nhảy của mình. Nhóm mời các bạn trẻ trong ban Milky Way (một nhóm hip hop khá nổi tiếng ở Hà Nội thời bấy giờ) về nhà, cho nghe các điệu ca trù, chầu văn, chèo, nhạc cồng chiên Tây Nguyên… Các em nghe, rồi bàn luận loại nào có thể sử dụng để nhảy, loại nào không; và bắt đầu cùng nhau phát triển những động tác phù hợp với nền nhạc cổ truyền. Sau đó, các em bắt đầu có thêm những điệu nhảy trên đường phố với nền cổ nhạc Việt Nam. Các bạn trẻ cảm thấy hãnh diện khi làm được một điều mà trước đó chưa bao giờ nghĩ tới.
Những định hướng của những người đi tiên phong nay đã có hiệu quả. Không chỉ những nhóm hip hop đường phố thử sử dụng nhạc cổ truyền, mà những ca sĩ, ban nhạc trẻ chuyên nghiệp cũng sáng tác, trình diễn kết hợp tân-cổ. Video “Xẩm Hà Nội” trên Youtube của nữ ca sĩ Hà Myo x VBK ra mắt vào cuối năm 2020, đến nay đã có trên 2.3 triệu view. Giai điệu xẩm được cải biên một chút, không còn thuần ngũ cung, trở nên sống động hơn, phù hợp với cô ca sĩ tân thời đẹp sắc lẻm theo đúng kiểu “gái chợ Đồng Xuân.” Khán giả theo nhịp điệu nhanh như bước chân đi dạo một vòng Hà Nội 36 Phố Phường. Cũng vẫn là Phố Hàng Gà, Tràng Tiền, Lò Đúc… nhưng không phải là những con đường cổ kính của thời Thạch Lam, mà là một Hà Nội mới vui nhộn, hối hả hơn. Ngôn ngữ rap, điệu nhảy hip hop giúp lột tả được phần nào phong cách sống của giới trẻ Hà Nội ngày nay: bớt thanh lịch, bình dân hơn, nhựa sống sung mãn. Làm nền cho tiếng hát là tiếng đàn nhị truyền thống của hát xẩm, nhưng lả lướt, lãng tử hơn, với những nốt luyến láy như đối đáp với giọng hát chanh chua của cô gái chợ. Một sự phối hợp cổ kim sáng tạo, khá độc đáo, chắc hẳn đem nhiều bạn trẻ đến gần hơn với thể loại hát xẩm cổ truyền.
Trong La Vie de Chopin, Franz Liszt đã nhận định Chopin đã thổi hồn dân tộc Ba Lan vào từng phím đàn, biến điệu dân gian thành ngôn ngữ tinh tế của âm nhạc cổ điển. Có vẻ như những người khởi xướng “Project of Bridges” đã thành công trong việc bắt nhịp cầu để giới trẻ đến với suối nguồn dân nhạc Việt Nam. Hát rap trên nền nhạc xẩm, hay nhảy hip hop trên nền cồng chiên- đàn t’rưng Tây Nguyên, các bạn trẻ Việt Nam vẫn có thể tạo ra bản sắc của riêng mình khi hòa cùng nền âm nhạc đương đại của thế giới.
Doãn Hưng
Chú thích
[1] Franz Liszt, La Vie de Chopin (Paris: Librairie Nouvelle, 1852). Bản tiếng Anh Life of Chopin, dịch bởi Martha Walker Cook (New York: Hurd and Houghton, 1863), Chương II–III.
[1] Franz Liszt, La Vie de Chopin (Paris: Librairie Nouvelle, 1852). Bản tiếng Anh Life of Chopin, dịch bởi Martha Walker Cook (New York: Hurd and Houghton, 1863), Chương II–III.
Gửi ý kiến của bạn
