Một nghiên cứu mới cảnh báo rằng chụp CT, dù hữu ích trong chẩn bịnh, có thể dẫn đến hơn 100,000 ca ung thư mới nếu tiếp tục bị lạm dụng như hiện nay. Các chuyên gia kêu gọi chỉ nên sử dụng CT scan khi thật sự cần thiết và nên ưu tiên các phương thức thay thế an toàn hơn. (Nguồn: pixabay.com)
Chụp X quang bằng máy vi tính (CT scan) là một công nghệ thiết yếu trong nền y học hiện đại. Được sử dụng tại hầu hết các bệnh viện và phòng khám trên khắp Hoa Kỳ, phương pháp này cho phép bác sĩ quan sát bên trong cơ thể một cách nhanh chóng và chi tiết – giúp chẩn đoán nhiều loại bịnh, từ ung thư, tai biến đến các chấn thương cơ quan nội tạng. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới cảnh báo rằng việc ngày càng lệ thuộc vào công nghệ này có thể âm thầm kèm theo hậu quả khôn lường.
Theo nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí y khoa Jama Internal Medicine, chỉ riêng số ca chụp CT thực ở Hoa Kỳ trong năm 2023 có thể dẫn đến hơn 100,000 ca ung thư mới về sau. Và nếu mức độ sử dụng phương pháp này không thay đổi, CT scan có thể góp phần gây ra khoảng 5% các trường hợp mắc ung thư mới mỗi năm.
Con số này khiến giới chuyên môn không khỏi lo ngại, nhất là khi số trường hợp chụp CT ở Mỹ đã tăng 30% chỉ trong hơn một thập niên qua. Năm 2023, ước tính có khoảng 93 triệu lượt CT scan được thực hiện trên 62 triệu người.
Nguy cơ từ một lần chụp là thấp, nhưng không phải là bằng không. Bệnh nhân càng trẻ tuổi, nguy cơ càng lớn. Trẻ nhỏ và thanh thiếu niên dễ bị tổn thương hơn vì cơ thể vẫn đang trong giai đoạn phát triển, và bất kỳ tác hại nào từ bức xạ ion hóa có thể phải sau nhiều năm mới biểu hiện ra bên ngoài.
Dù vậy, hơn 90% các ca chụp CT được thực hiện ở người lớn, nên nhìn chung đây mới là nhóm đối tượng chịu tác động tổng thể lớn nhất. Các loại ung thư phổ biến nhất có liên quan đến việc tiếp xúc với tia X từ chụp CT bao gồm ung thư phổi, đại tràng, bàng quang và bệnh bạch cầu (leukaemia). Đối với phụ nữ, ung thư vú cũng là mối lo ngại không nhỏ.
Một điểm đáng chú ý trong nghiên cứu mới là mức tăng mạnh của ước tính này so với trước. Vào năm 2009, một phân tích tương tự chỉ dự đoán khoảng 29,000 trường hợp ung thư phát sinh từ việc chụp CT. Con số hiện tại đã cao gấp hơn ba lần – không chỉ do số lượng chụp CT tăng, mà còn nhờ các nghiên cứu mới cho phép phân tích chi tiết hơn về mức độ tiếp xúc với bức xạ đối với từng cơ quan nội tạng.
Nghiên cứu cũng đưa ra một so sánh đáng lưu tâm: nếu tình hình không có gì thay đổi, số ca ung thư liên quan đến CT có thể ngang bằng với số ca ung thư do rượu bia hoặc béo phì gây ra – hai yếu tố nguy cơ mà hầu như ai cũng biết.
Nhưng không phải tất cả các loại CT scan đều có mức độ nguy hại như nhau. Ở người lớn, chụp CT vùng bụng và vùng xương chậu được cho là góp phần lớn nhất vào nguy cơ mắc ung thư trong tương lai. Ở trẻ em, đặc biệt đối với trẻ dưới một tuổi, chụp CT vùng đầu là mối lo ngại lớn nhất.
Giúp chữa bệnh nhưng cần dùng đúng lúc
Mặc dù có nhiều tranh cãi về ảnh hưởng của bức xạ, các bác sĩ vẫn xem CT scan là một công cụ chẩn bịnh quan trọng, không thể thiếu trong nhiều tình huống. Phương pháp này giúp phát hiện bệnh sớm, định hướng điều trị và đặc biệt hữu ích trong các tình huống cấp cứu. Vấn đề là làm sao đảm bảo chúng được sử dụng hợp lý, chỉ khi thật sự cần thiết, để tránh ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe.
Một số công nghệ mới đang mang lại hy vọng giảm bớt những nguy hại này. Thí dụ, các máy chụp CT sử dụng kỹ thuật đếm photon (photon-counting CT) sử dụng liều bức xạ thấp hơn, còn Chụp hình cộng hưởng từ trường (MRI) hoàn toàn không sử dụng bức xạ. Và để hạn chế lạm dụng, các chuyên gia khuyên nên dùng thêm “bảng kiểm tra chẩn bịnh” (diagnostic checklists) để giúp bác sĩ xem xét kỹ trước khi quyết định có nên chụp CT hay không, hay chỉ cần chuyển sang siêu âm hoặc MRI là đủ.
Dù vậy, cần lưu ý là nghiên cứu này không chứng minh việc chụp CT sẽ khiến ai đó bị ung thư. Những con số mà nhóm nghiên cứu đưa ra được xây dựng trên mô hình ước tính nguy cơ, chứ không phải là kết luận rút ra từ các ca bệnh có thật.
Các con số được đưa ra dựa trên các mô hình nguy cơ thống kê, chứ không phải bằng chứng trực tiếp từ các ca bệnh thực tế. Trên thực tế, Trường Chụp Ảnh Chẩn Bịnh Hoa Kỳ (American College of Radiology) nhấn mạnh rằng cho đến nay vẫn chưa có nghiên cứu nào chứng minh được sự liên quan trực tiếp giữa chụp CT và ung thư ở người, ngay cả với những người đã chụp nhiều lần.
Nhưng việc bức xạ có thể gây ung thư không phải là chuyện mới lạ. Cơ chế này đã được khoa học công nhận. Và với hàng chục triệu ca chụp CT được thực hiện mỗi năm, nguy cơ dù nhỏ cũng có thể tích tụ thành hậu quả lớn nếu không được kiểm soát.
Vậy nên, CT scan giúp cứu sống nhiều người, nhưng cũng không hoàn toàn vô hại. Khi công nghệ y học ngày càng tiến bộ, thì cách chúng ta vận dụng những tiến bộ đó cũng cần thay đổi theo. Để CT scan có lợi nhiều hơn hại, chúng ta cần giảm bớt những lần chụp không cần thiết, chủ động sử dụng các lựa chọn thay thế an toàn hơn, và luôn kiểm soát liều phóng xạ ở mức thấp nhất có thể một cách hợp lý.
Nguồn: “Could CT scans be fuelling a future rise in cancer cases, as a new study suggests?” được đăng trên trang TheConversation.com.
Gửi ý kiến của bạn
