...Đây là mũi nhọn của chủ nghĩa tư bản tiên tiến nhất để vượt qua những trở ngại kinh tế, xã hội và chính trị...
Việc Công ty đầu tư Cerberus Capital Management tại Hoa Kỳ mua lại hơn 80% số vốn của tập đoàn Đức Daimler-Benz trong công ty sản xuất xe hơi Chrysler của Hoa Kỳ đã khiến dư luận thế giới chú ý đến sự sa sút của kỹ nghệ xe hơi Mỹ. Diễn đàn Kinh tế muốn đi xa hơn, để tìm hiểu về một hình thái đầu tư mới, là các công ty đầu tư tư nhân mà Cerberus Capital Management là một trường hợp điển hình. Chúng ta cùng tìm hiểu vấn đề ấy qua cuộc trao đổi cùng kinh tế gia Nguyễn Xuân Nghĩa do Việt Long thực hiện.
- Hỏi: Hôm Thứ Hai 14 vừa qua, tập đoàn xe hơi Đức Mỹ Daimler-Chrysler loan báo là sẽ bán lại 80,1% phần vốn của họ trong công ty Chrysler tại Hoa Kỳ cho công ty Cerberus Capital Management và sau này, tập đoàn sẽ chỉ còn có tên là Daimler-Benz như xưa. Quyết định ấy khiến dư luận thế giới chú ý nhưng không ngạc nhiên vì Chrysler đã gặp quá nhiều khó khăn và trở thành một gánh nặng cho Daimler Benz của Đức.
- Chúng tôi xin đề nghị là trong chương trình tuần này, ta sẽ cùng tìm hiểu về một hình thái đầu tư rất mới mà Cerberus Capital Management là một điển hình.
Trước hết, ta thiếu từ ngữ tương đương để gọi loại doanh nghiệp đầu tư này. Đó là các "private equity corporations", công ty đầu tư tư nhân, mà mình có thể gọi cho dễ hiểu là các nhóm đầu tư kín có vốn riêng. Chuyện kín ở đây không phải là cách họ đầu tư vì có khi các cơ sở này cũng đầu tư trên thị trường chứng khoán, tức là một cách công khai. Nhưng, ý nghĩa của chữ kín là xuất xứ của vốn đầu tư và về cách quản lý đầu tư sau đó. Loại hình đầu tư như vậy thật ra đã thông dụng từ lâu tại Âu Châu và gần đây trở thành phổ biến tại Mỹ.
- Hỏi: Chúng ta lần lượt đi vào những khía cạnh kín mà ông vừa trình bày. Đầu tiên là xuất xứ về vốn và sau đó lề lối kinh doanh có đặc tính gì mà gọi là kín"
- Một số doanh gia cự phú bỏ tiền ra đầu tư và có khi hùn vốn với nhiều quỹ đầu tư định chế hóa, để thụ đắc đa số áp đảo nếu không là tất cả phần vốn của các doanh nghiệp đang hoạt động, có thể là doanh nghiệp được yết giá công khai trên thị trường chứng khoán. Sau khi kiểm soát các cơ sở này, nhà đầu tư mới rút doanh nghiệp ra khỏi thị trường công khai, biến doanh nghiệp thành công ty tư doanh hết cần huy động vốn trên thị trường nữa cho nên từ đấy quản trị các công ty này theo đúng luật lệ kinh doanh, nhưng ngoài tầm hiểu biết và kiểm soát của thành phần cổ đông đại chúng. Hình thái này rất mới, và hơi lạ, nên chúng ta sẽ phải giải thích khá tỉ mỉ thì thính giả mới rõ được.
- Hỏi: Ông có thể nêu vài thí dụ cho thính giả theo dõi được không"
- Một số nhà đầu tư bỏ vốn lập ra công ty đầu tư loại kín, là loại không gọi vốn công khai trên thị trường. Công ty ấy mới lập ra các quỹ đầu tư kín, gọi là "private equity funds", thường thì dưới hình thức pháp lý là "Công ty Trách nhiệm Hữu hạn" và dùng công ty đó mua lại vốn của các doanh nghiệp đang hoạt động để chấn chỉnh, có khi để làm thịt, tức là xé mỏng bán riêng từng phần để kiếm lời. Đây là mũi nhọn của chủ nghĩa tư bản tiên tiến nhất để vượt qua những trở ngại kinh tế, xã hội và chính trị trên thị trường tư bản đại chúng. Có lẽ ta cần giải thích thêm về hình thái xuất hiện của loại đầu tư ấy khi nói đến các trở ngại.
- Hỏi: Xin vâng, xin ông trình bày thêm về bối cảnh thì mình mới hiểu rõ tại sao.
- Khi một doanh nghiệp sản xuất cần huy động vốn trên thị trường tư bản, họ có thể vào thị trường chứng khoán phát hành cổ phiếu một cách công khai cho đại chúng. Người mua cổ phần trở thành cổ đông và có quyền tham khảo để kiểm soát sổ sách hay đường lối kinh doanh của công ty, nhìn trên quan điểm quyền lợi của họ. Nếu không hài lòng, họ có thể bán tháo cổ phần khiến giá trị của doanh nghiệp bị sa sút trên thị trường. Đấy là hình thái gọi là tư bản đại chúng, trong đó đám đông các nhà đầu tư có thể gây ảnh hưởng tới việc quản lý công ty, qua dư luận, truyền thông và cả tâm lý của khách hàng.
Ngoài áp lực ấy từ cổ đông đại chúng, còn phải nói đến sức ép rất lớn của nghiệp đoàn, và qua nghiệp đoàn, của truyền thông hay các thế lực chính trị. Trong hoàn cảnh ấy, giới quản trị công ty khó tiến hành những kế hoạch hay chiến lược mà họ cho là có lợi.
- Hỏi: Ông có thể đơn cử một thí dụ cho thính giả thấy rõ những sức ép này không"
- Hôm 16 vừa qua, tập đoàn Fidelity Investments của Mỹ đã bán tháo 90% phần hùn của họ trong quốc doanh dầu khí Trung Quốc PetroChina. Dù Fidelity Investments chẳng nói ra lý do, dư luận đều biết là vì PetroChina đầu tư vào một giếng dầu tại Sudan, nơi mà chính quyền bị tố cáo đang gây ra nạn diệt chủng tại Darfur. Quyết định ấy khiến cả chính quyền Sudan lẫn Bắc Kinh đều phải suy nghĩ. Nhìn rộng ra, thì các vấn đề như lao động, môi sinh hay nhân quyền đều có thể trở thành đề mục tranh đấu của quần chúng, cổ đông hay nghiệp đoàn với sự tham gia của truyền thông và giới chính trị. Đây là loại vấn đề mà giới kinh doanh đều phải quan tâm, chưa nói đến sức ép của nghiệp đoàn làm nhiều cơ sở không chịu nổi những đòi hỏi của chế độ bao cấp và bị lỗ hoặc phá sản.
- Hỏi: Và để tránh sức ép ngoại nhập của quần chúng, giới đầu tư mới nghĩ đến hình thái ông gọi là đầu tư kín"
- Và kinh doanh kín nữa! Mọi cơ sở kinh doanh đều bị chi phối bởi hai tầng quy luật. Trước hết là hệ thống luật lệ quốc gia, trong đó có quy định rõ rệt về thuế vụ, lao động, lương bổng, phúc lợi, hay môi sinh. Bên trong, doanh nghiệp còn phải thỏa hiệp với một tầng quy luật khác, thu hẹp và khắt khe hơn, xuất phát từ cổ đông hay các nghiệp đoàn, như ta vừa nói ở trên. Fidelity Investments mà đầu tư vào PetroChina là hoàn toàn hợp pháp, nhưng với một số dư luận, việc PetroChina đầu tư vào Sudan là thiếu đạo đức. Nếu không tác động vào PetroChina được vì đó là quốc doanh của một xứ độc tài đang tung tiền mua chuộc hậu thuẫn của các nước Phi Châu, dư luận mở chiến dịch vận động vào tập đoàn đầu tư Fidelity Investements tại Hoa Kỳ.
Khi gặp sức vận động của quần chúng vào thị trường, giới đầu tư phải nghĩ đến cách khác, đó là tiến tới chế độ quản trị kinh doanh kín đáo hơn, với doanh nghiệp chỉ có nhiệm vụ báo cáo cho chính phủ và phúc trình cho một số cổ đông thu hẹp mà cũng khá kín, ngoài tầm quan sát của công chúng. Từ năm năm nay, hình thái đầu tư kín đó đã phát triển mạnh tại Mỹ theo cả hai hướng là hùn vốn kín nhiều hơn và thụ đắc nhiều cơ sở kinh doanh hơn để từ đấy quản trị theo sát mục tiêu hiệu năng đầu tư mà khỏi bị trở ngại.
- Hỏi: Ông có thể cho biết kích thước của hình thái đầu tư này hay không"
- Cho đến nay, Hoa Kỳ có 1199 công ty loại đó mà thị trường ít biết. Theo ước lượng của nhiều tổ hợp đầu tư thì các công ty đó huy động được hơn 300 tỷ vào năm kia, 400 tỷ vào năm ngoái. Khi đã có mấy trăm tỷ tiền vốn, họ có thể dùng đòn bẩy tài chánh, tức là vay thêm để đầu tư. Cho nên năm nay, chừng 1.200 công ty loại này có thể có trong tay chừng 2.000 tỷ, tức là hai triệu triệu Mỹ kim, để kín đáo đầu tư mà khỏi cần công khai hoá cho dư luận biết. Trong số này, có mười mấy công ty hiện có vốn riêng lên tới mấy chục tỷ nên họ không chỉ mua loại doanh nghiệp nhỏ mà tiến vào các doanh nghiệp lớn, như Cerberus đã mua lại công ty Chrysler của Đức như ta vừa nói. Mà Chủ tịch Hội đồng Quản trị của Cerberus là nguyên Tổng trưởng Ngân khố của Hoa Kỳ, là ông John Snow, nghĩa là loại người am hiểu rất nhiều khía cạnh khác nhau của vấn đề
- Hỏi: Chúng tôi có hai câu hỏi cuối. Cụ thể và ngắn hạn thì theo diễn tiến này, tương lai của Chrysler sẽ ra sao"
- Các nghiệp đoàn công nhân kỹ nghệ xe hơi Mỹ đều thuộc loại quý tộc, với nhiều ưu đãi đã hưởng và phần nào vì vậy mà ba đại gia Mỹ về xe hơi tại Detroit đều chết chìm. Khi Cerberus mua lại Chrysler, tất nhiên họ đã thương thảo với nghiệp đoàn công nhân xe hơi UAW về tương lai của công ty. Nghiệp đoàn này cũng biết là con gà đẻ trứng vàng của họ đang hấp hối nên phải nhượng bộ để Cerberus lặng lẽ tiến hành việc chấn chỉnh. Theo những loan báo ban đầu của chính ông Snow, Cerberus muốn cứu sống Chrysler vì nhắm vào mục tiêu dài hạn cho nên đây là một hy vọng hồi sinh cho Chrysler. Nhờ đó, hai tổ hợp GM và Ford của Mỹ cũng có thể nương theo mà yêu cầu các nghiệp đoàn nhượng bộ và vì vậy, chẳng những Chrsyler có khi sống lại mà hai tổ hợp kia cũng có hy vọng. Nhẹ gánh Chrysler, tổ hợp Daimler-Benz cũng sẽ làm ăn phát đạt hơn. Vì vậy, nếu mọi việc tiến triển như dự tính thì đây là một tin vui và một gương khai thông cho kỹ nghệ xe hơi.
- Hỏi: Câu hỏi trường kỳ và tổng quát hơn, thưa ông, hình thái đầu tư kín như thế này sẽ ra sao trong tương lai"
- Chúng ta đang chứng kiến một chuyển động lớn của chủ nghĩa tư bản trong hoàn cảnh toàn cầu hoá và điện tử hóa với công nghệ thông tin tức thời khiến người ta dễ huy động dư luận hơn trước. Hậu quả của hai hiện tượng ấy là doanh nghiệp trở thành giao điểm của rất nhiều sức ép, đa diện và đa phương. Các chiến dịch tẩy chay thương hiệu nhờ huy động giới tiêu thụ hay các chương trình yêu sách về lao động hay môi sinh nhờ vận động các chính trị gia khiến doanh nghiệp phải tuân thủ nhiều đòi hỏi hơn. Nhưng, vì sự thành công của các chiến dịch huy động thị trường mà giới đầu tư phản ứng lại bằng cách biến các doanh nghiệp thành cơ sở trách nhiệm hữu hạn và có khả năng lấy quyết định chiến lược mà khỏi thông qua đại hội đồng cổ đông hay phân bua với công luận. Nôm na là thu hẹp tầm quyết định vào tay một thiểu số và chỉ phải chịu trách nhiệm trước thiểu số này. Đây là phản ứng ngược của trào lưu chúng ta đã lạc quan gọi là tư bản đại chúng.
- Hỏi: Tuy nhiên, lẽ nào các nhóm áp lực hay các trung tâm gây sức ép sẽ chịu thua"
- Không đánh từ quần chúng lên thì họ sẽ tác động vào hướng khác. Họ yêu cầu chính quyền phải đề ra những luật lệ mới để kiểm soát hoặc hạn chế các công ty đầu tư kín này. Đầu năm nay chẳng hạn, công đoàn quốc tế tại London là Union Network International UNI đã yêu cầu chính quyền gia tăng giám sát các công ty đầu tư kín sau khi một công ty đầu tư kín Koch Industries mua tập đoàn Georgia-Pacific để tránh cho tập đoàn này khỏi bị quá nhiều sức ép chính trị từ muôn phía. Những thí dụ ấy có thể kể ra rất nhiều nhưng thật ra vẫn còn xa lạ với Việt Nam là nơi mà có khi chính quyền lại toa rập với doanh gia và không cho phép công đoàn độc lập hoạt động nên công nhân đành phải đình công, biểu tình và bị kết tội là có hành động phi pháp. Thế giới bên ngoài đã xoay chuyển qua nhiều hình thái tổ chức và đấu tranh tinh vi hơn gấp bội.
